پرونده «دشت مغان» _ شماره ۱۸

درخواست هنگفت «آگرونومیکس» برای مطالعه «دشت مغان»

در سند رسمی پروپوزال «هاوایین آگرونومیکس» در سال ۱۳۵۱، این کمپانی رقم شگفت‌انگیز ۱۵۵ میلیون دلار به‌علاوه ۱.۲ میلیارد تومان را برای بنا شدن کشت و صنعت مغان درنظر گرفته و ۹.۳ درصد آن را برای مطالعه سرزمینی در دشت مغان مطالبه کرده است.

کد خبر : ۸۰۴۳

شنبه - 26 آبان 1403

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ برای بررسی شرایط کنونی دشت حاصلخیز مغان، طی هفده بخش از پیشینه تمدنی در این دشت تا تاریخ متاخر آن در صفویه و افشاریه و زندیه و قاجار و پهلوی اول نوشتیم. دو بخش پیشین به یک کمپانی مرموز اقتصادی اختصاص داشت که ابعاد جالبی از دست‌اندازی آمریکایی‌ها و اسرائیلی‌ها به این دشت زرخیز را عیان می‌کند. و دیدیم که مقامات عالی حکومت پادشاهی ایران چطور با التماس از یکدیگر می‌خواستند که کار این کمپانی را پیش بیندازند. طی این دوران منصور روحانی وزیر کشاورزی ایران است، که کیش بهایی دارد و عمیقا به اسرائیل متمایل است. على محمد، پدر منصور روحانی از بهایی‌های مشهور، و پیشکار بهاءالملک، و مسئول یکی از محفل‌های بزرگ بهائیان تهران بود. شاید به همین دلیل باشد که طی ۱۴ سال از ۱۳۴۲ الی ۱۳۵۶، منصور احکام مکرر می‌گرفت و وزارت‌های گوناگون را تجربه می‌کرد. وی نهایتا در ۲۲ فروردین ۱۳۵۸ اعدام شد. در این بخش ادامه مسیر این کمپانی در میانه‌های سال ۱۳۵۱ را مستظهر به اسناد رسمی کشور روایت خواهیم کرد.

در مورد «هاوایین آگرونومیکس» بیشتر بخوانید

+ کمپانی «هاوایین اگرونومیکس» در دشت مغان؛ در آینه اسناد - بخش نخست

+ «قربان‌صدقه»های مقامات شاهنشاهی حول کمپانی «هاوایین اگرونومیکس» در دشت مغان

در نامه مورخ ۲۴ خردادماه ۱۳۵۱ سازمان برنامه آمده است:

"موسسه هاوایین آگرونومیکس با همکاری یک موسسه ایرانی مورد تایید سازمان برنامه جهت خدمات مراحل ۲ و ۳ طرح مجتمع دامپروری و کشاورزی مغان انتخاب گردید."

تصویر نامه وزیر کشاورزی به مدیرعامل سازمان برنامه

منبع: آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

در تاریخ اول تیرماه ۱۳۵۱ نیز پروپوزال و شرح خدمات کمپانی دیگری از آگرونومیکس توسط وزیر کشاورزی با قید «خیلی فوری» به سازمان برنامه ارسال شده است. اکنون هر دو پروپوزال موجود است که در بخش‌های اینده به تفصیل بررسی خواهد شد.

تصویر نامه ارسال پروپوزال و شرح خدمات شرکت هاوایین آگرونومیکس، توسط وزیر کشاورزی به سازمان برنامه

منبع: آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

تصویر صفحه اول پروپوزال و شرح خدمات آگرونومیکس

منبع: آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

در پروپوزال اولیه، هزینه انجام کل پروژه حدود ۱۵۵ میلیون دلار به‌علاوه ۱.۲ میلیارد تومان برآورد شده است.

این پروپوزال ۱۹ ژوئن ۱۹۷۲ به امضای مسئولان آگرونومیکس رسیده است. البته دقیقا دو هفته پیش از این پروپوزالی که وزیر کشاورزی به سازمان برنامه ارسال کرده، پروپوزال دیگری به تاریخ ۵ ژوئن و با امضای مدیرعامل اصلی آگرونومیکس با نام وین ریچاردسون جونیور صادر شده است. علی‌القاعده پروپوزال دوم باید اصلاح‌شده باشد.

تصویر بخش‌هایی از پروپوزال اول

منبع: آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

آخرین نسخه پیشنهاد‌های این کمپانی در تاریخ ۸ مردادماه ۱۳۵۱ به وزارت کشاورزی واصل شده است. وزارت کشاورزی، ضمن انتقاد به مبلغ پیشنهادی، به کمپانی اگرونومیکس برای حضور در جلسات بعدی و ورود به پروژه چراغ سبز نشان می‌دهد.

منبع: آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

روز‌های ۱۲ و ۱۷ مرداد ۱۳۵۱، توافقاتی بین سازمان برنامه و وزارت کشاورزی و کمپانی آگرونومیکس جهت انعقاد قرارداد انجام می‌شود. عبدالرزاق رزاقی، در تاریخ ششم شهریور ۱۳۵۱، در نامه‌ای به وزارت کشاورزی، تسریع انعقاد قرارداد این کمپانی را خواستار می‌شود.

منبع: آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

همچنین پس از برگزاری جلسه‌ای محدود ۳۰ مردادماه ۱۳۵۱ با موضوع اصلاح جاده‌های مواصلاتی، در ۱۱ شهریور ۱۳۵۱، جلسه‌ای در مغان تشکیل شده، و از کمپانی آگرونومیکس خواسته شده طرح مورد نظرش برای جاده‌های شهر‌های گوناگون منطقه و با هدف دسترسی به مغان را نهایتا تا اول مهرماه ارائه کند.

تصویر نامه مربوط به جلسه یازدهم شهریور ۱۳۵۱

منبع: آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

این کمپانی، در تاریخ ۲۶ مهرماه ۱۳۵۱ مصادف با ۱۸ اکتبر ۱۹۷۲ پیشنهاد خود را برای قرارداد تقدیم وزارت کشاورزی و منابع طبیعی ایران کرده، و انتظار داشته طی دوازده روز پس از آن، قرارداد منعقد شده باشد! این موضوع در نامه بعدی کاملا مندرج است. گو اینکه وزیر کشاورزی وقت، منصور روحانی هم در ارجاعات بعدی بر این نکته تاکید دارد و از تاخیر ۲۳ روزه برآشفته است!

۲۹ مهرماه ۱۳۵۱، وزیر کشاورزی، در نامه‌ای با قید «خیلی خیلی فوری» (!) به مدیریت کشاورزی و دامپروری سازمان برنامه می‌نویسد که چندی است با کمپانی هاوایین اگرونومیکس برای کاهش مبلغ قرارداد مشغول مذاکره است؛ و در پایان هم قید کرده که "از تسریعی که در تصویب و ابلاغ (و نه بررسی!) آن برای امضای هرچه زودتر قرارداد خواهند فرمود قبلا تشکر می‌نماید!".

منبع: آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

ادامه کار آگرونومیکس چه شد؟ آیا کار مطالعات در دشت مغان را آغاز کرد؟ اگر پاسخ مثبت است، چه نوع مطالعاتی در این سرزمین انجام داد و عاقبتش چه شد؟ «اقتصاد معاصر» در بخش‌های بعدی به تفصیل به این پرسش‌ها پاسخ خواهد داد.