به گزارش در تاریخ اقتصادی کشورهای درگیر جنگ، اولین و بزرگترین چالش پیش روی مسئولان، کمبود کالاهای اساسی و اختلال در شبکه تأمین و توزیع بازارهاست. تجربه بسیاری از کشورهای در حال توسعه نشان میدهد که با آغاز درگیریهای نظامی، معمولاً بازار مواد غذایی با شوک شدید قیمتی و کاهش چشمگیر موجودی کالاهای ضروری مواجه میشود اما در جنگ رمضان، اقتصاد کشور رفتاری کاملاً متفاوت و کمنظیر از خود نشان داد.
در حالی که در جریان جنگ رمضان، بازارهای ایران با ثبات و آرامش بینظیری همراه بود، تجربه بسیاری از کشورهای دیگر در شرایط بحران کاملاً متفاوت بوده است. به عنوان نمونه، در ساعات اولیه جنگ اوکراین و روسیه در سال ۲۰۲۲، تصاویری از صفهای طولانی مقابل فروشگاهها و قفسههای خالی در کیف و مسکو منتشر شد. مردم در هر دو سوی درگیری به شدت اقدام به خرید اضطراری کالاهایی نظیر شکر، ماکارونی و کنسرو میکردند، به طوری که گزارشهایی از درگیری فیزیکی مشتریان بر سر اجناس محدود منتشر شد.
این رفتار پنیک موسوم به «خرید وحشتزدگی»، پدیدهای جهانی است که پیشتر در بحرانهایی همچون همهگیری کرونا در کشورهای مختلف از جمله آمریکا، ژاپن و انگلستان در سال ۲۰۲۰ و نیز بحران مالی لبنان در سال ۲۰۲۱ مشاهده شده بود؛ جایی که مردم برای تهیه اقلام پایهای مانند شیر خشک و آرد با یکدیگر رقابت میکردند.
در این دوره سی و هشت روزه جنگ که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ به طول انجامید، نه تنها هیچ گونه کمبودی در بازار کالاهای اساسی مشاهده نشد، بلکه در مواردی مانند میوهجات و محصولات کشاورزی حتی کاهش ۲۰ تا ۳۰ درصدی قیمت نسبت به روزهای پیش از جنگ و حتی در مواردی نسبت به مدت مشابه سال قبل نیز ثبت شد. حتی در این مدت صادرات برخی محصولات کشاورزی به کشورهای همسایه نیز وجود داشت و صادرات محصولات صیفی که در داخل کشور، تعادل قیمتی داشتند به کشورهای همسایه ادامه داشت. این پدیده در نوع خود برای یک کشور در حال توسعه که با تحریمهای گسترده نیز مواجه است، یک دستاورد قابل توجه محسوب میشود.
آمارهای رسمی این موفقیت را تأیید میکنند. سازمان راهداری و حملونقل جادهای اعلام کرده که میزان جابهجایی کالای اساسی در شبکه راههای کشور طی بازه یادشده نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۳۲ درصد افزایش یافته است. این بدان معناست که نه تنها جریان تأمین کالا قطع نشد، بلکه با فشردگی و سرعت بیشتری نیز همراه بود. مشاهدات میدانی از بازارها نیز حاکی از آن است که از اولین روز جنگ تا آخرین روز آن، هیچ گونه گرانی یا کمبودی در اقلام اساسی دیده نشد.
نقش کلیدی کارگروه تضمین امنیت غذایی و معیشت مردم و تدبیر کالابرگ
یکی از عوامل اصلی این پایداری، تصمیمات اتخاذشده در کارگروه تضمین امنیت غذایی پیش از آغاز جنگ بود. پیش از آغاز جنگ، بیش از پانزده جلسه از کارگروه تضمین امنیت غذایی و بهبود معیشت مردم را برگزار شد. تصمیمات اتخاذ شده در این جلسات نقشی کلیدی در حفظ ثبات بازارها در طول جنگ رمضان ایفا کرد. یکی از مؤثرترین این اقدامات، پرداخت کالابرگ یک میلیون تومانی بود که توان خرید خانوارها را در برابر هر گونه احتمال افزایش قیمت حفظ کرد و از شکلگیری انتظارات تورمی در جامعه جلوگیری کرد.
بانک مرکزی با همکاری سایر بخشهای دولت، مدیریت بازارها را با تسلط کامل در دست گرفت. توجه ویژه به تأمین ارز مورد نیاز برای واردات کالاهای ضروری و تسهیل فرآیندهای واردات پیش از جنگ، عملاً کشور را برای هر گونه تشدید تنش آماده ساخت. در کنار این موارد، تدابیر مهمی نیز برای حمایت از کسبوکارهای خرد، صاحبان مشاغل و بنگاههای اقتصادی در نظر گرفته شد تا چرخه تولید و اشتغال در زمان جنگ دچار لطمه نشود.
این دستاورد بزرگ در سایه همکاری نزدیک بخشهای مختلف دولت و با محوریت بانک مرکزی شکل گرفت. با توجه به برقراری آتشبس دو هفتهای، تداوم برگزاری جلسات کارگروه تضمین امنیت غذایی و معیشت مردم میتواند به بازیابی شرایط اقتصادی کشور و تقویت هرچه بیشتر تابآوری آن در برابر شوکهای احتمالی آینده کمک شایانی کند. تجربه جنگ رمضان نشان داد که با تدبیر، هماهنگی و تمرکز بر تأمین کالای اساسی و معیشت مردم، حتی در سختترین شرایط بحرانی نیز میتوان بازارها را پایدار و آرام نگه داشت./مهر