به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در شرایطی که اقتصاد جهانی هنوز به طور کامل از تبعات تورم پساکرونا، جنگ اوکراین و بحران زنجیره تامین خارج نشده، اکنون بازار جهانی کشاورزی با تهدیدی جدید و عمیقتر روبهرو شده است؛ تهدیدی که از خلیج فارس آغاز میشود اما آثار آن میتواند از آسیا تا اروپا و آفریقا و حتی آمریکا گسترش یابد.
تنشهای نظامی در منطقه و اختلال در عبور کشتیها از تنگه هرمز، عملا یکی از مهمترین شریانهای تجارت جهانی نهادههای کشاورزی را با بحران مواجه کرده است. دادههای منتشر شده از بازارهای بینالمللی نشان میدهد قیمت اوره از ابتدای سال ۲۰۲۶ جهشی کمسابقه را تجربه کرده و به نزدیکی ۹۰۰ دلار در هر تن رسیده است؛ سطحی که از زمان بحران انرژی و جنگ روسیه و اوکراین در سال ۲۰۲۲ مشاهده نشده بود.
اهمیت این اتفاق تنها به افزایش قیمت یک نهاده کشاورزی محدود نمیشود. کود شیمیایی، قلب تپنده تولید محصولات غذایی در جهان مدرن است و هرگونه اختلال در بازار آن، مستقیما به افزایش هزینه تولید غذا منجر میشود. به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران معتقدند بحران فعلی میتواند به آغاز یک چرخه تورمی تازه در بازار جهانی مواد غذایی تبدیل شود.
در نگاه نخست، تنگه هرمز بیشتر با نفت و انرژی شناخته میشود اما واقعیت این است که این گذرگاه دریایی، یکی از حیاتیترین مسیرهای تجارت نهادههای کشاورزی نیز به شمار میرود. بخش قابل توجهی از تجارت جهانی اوره، آمونیاک و گوگرد از این مسیر عبور میکند؛ موادی که ستون اصلی تولید کودهای شیمیایی هستند. بررسیها نشان میدهد میزان سهم اوره از این مسیر ۳۵ درصد، آمونیاک ۳۰ درصد گوگرد۵۰ درصد است و هرگونه اختلال در این شاهراه دریایی، عملا زنجیره تامین کشاورزی جهان را دچار تنش میکند.
در هفتههای اخیر، افزایش ریسک حملونقل دریایی، بالا رفتن هزینه بیمه کشتیها، تغییر مسیر برخی خطوط کشتیرانی و همچنین توقف یا کاهش صادرات برخی تولیدکنندگان منطقه، عرضه جهانی را محدود کرده است. همین موضوع موجب شد بازار جهانی کود با شوک عرضه مواجه شود؛ شوکی که اثر آن خیلی سریع در قیمتها نمایان شد.
نکته مهم اینجاست که بازار کود برخلاف بسیاری از کالاها، انعطافپذیری محدودی در کوتاهمدت دارد. کشاورزان در بسیاری از کشورها نمیتوانند به سرعت جایگزینی برای این نهادهها پیدا کنند و کاهش مصرف کود نیز معمولا به افت عملکرد مزارع و کاهش تولید محصولات کشاورزی منجر میشود. به بیان دیگر، بحران امروز بازار کود میتواند چند ماه بعد خود را در قالب کاهش تولید غلات و جهش قیمت مواد غذایی نشان دهد.
اقتصاد جهانی پیشتر نیز تجربه مشابهی را پشت سر گذاشته است. در بحران ۲۰۲۲، جهش قیمت انرژی و کودهای شیمیایی موجب شد هزینه تولید محصولات کشاورزی در بسیاری از کشورها به شدت افزایش یابد. نتیجه آن، رشد قیمت نان، غلات، روغن و سایر کالاهای اساسی در بازار جهانی بود. اکنون بسیاری از نشانهها حاکی از آن است که جهان ممکن است وارد دور جدیدی از همان بحران شود اما این بار در شرایطی شکنندهتر؛ چرا که نرخ بهره بالا، رشد اقتصادی ضعیف و فشار بدهی در برخی کشورها باعث شده تابآوری اقتصاد جهانی نسبت به شوکهای غذایی کاهش پیدا کند.
افزایش قیمت کود، مستقیما هزینه تولید گندم، ذرت، برنج و سایر محصولات اساسی را بالا میبرد. در کشورهای فقیرتر که کشاورزان وابستگی بیشتری به واردات نهاده دارند، این مساله میتواند به کاهش سطح زیر کشت یا افت مصرف کود منجر شود. نتیجه چنین روندی، کاهش عملکرد مزارع و افت عرضه مواد غذایی در بازار جهانی خواهد بود.
همزمان، افزایش هزینه حملونقل و بیمه دریایی نیز فشار مضاعفی بر تجارت کشاورزی وارد کرده است. بسیاری از واردکنندگان اکنون ناچارند هزینه بیشتری برای تامین نهادههای مورد نیاز خود بپردازند؛ موضوعی که در نهایت به مصرفکننده نهایی منتقل میشود.
در همین راستا برخی موسسات بینالمللی هشدار دادهاند در صورت ادامه بحران، قیمت جهانی کود تا ماههای آینده بین ۱۵ تا ۲۰ درصد دیگر نیز افزایش خواهد یافت. این مساله میتواند بازار جهانی غلات را وارد مرحلهای تازه از بیثباتی کند.
بیشترین آسیب این بحران متوجه کشورهایی خواهد بود که وابستگی بالایی به واردات کود دارند و همزمان با محدودیت منابع ارزی نیز مواجهاند. بسیاری از کشورهای آفریقایی، جنوب آسیا و حتی بخشهایی از آمریکای لاتین در این دسته قرار میگیرند. در چنین کشورهایی، جهش قیمت نهادهها معمولا به سرعت به کاهش مصرف کود منجر میشود؛ زیرا کشاورزان خرد توان مالی لازم برای خرید نهادههای گرانتر را ندارند. این روند میتواند تولید داخلی غذا را کاهش داده و وابستگی به واردات را بیشتر کند؛ چرخهای که در نهایت امنیت غذایی را تضعیف خواهد کرد.
از سوی دیگر، افزایش قیمت جهانی غلات میتواند فشار اجتماعی و سیاسی ایجاد کند. تجربه سالهای گذشته نشان داده بحرانهای غذایی در بسیاری از کشورها فقط یک مساله اقتصادی نیستند، بلکه میتوانند به ناآرامیهای اجتماعی، افزایش مهاجرت و حتی بیثباتی سیاسی منجر شوند. همین مساله باعث شده نهادهای بینالمللی نسبت به تداوم تنشها در منطقه خلیج فارس ابراز نگرانی کرده و چهبسا آمریکا را به دلیل جنگافروزی محکوم کنند و صفاتی همچون دیوانه و روانپریش را به ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده نسبت دهند، زیرا این بحران صرفا محدود به بازار انرژی نیست و اکنون مستقیما امنیت غذایی جهان را نیز تهدید میکند.
پرسش اصلی اینجاست که آیا اقتصاد جهانی توان مقابله با یک بحران غذایی دیگر را دارد یا خیر؟ بسیاری از دولتها هنوز درگیر کنترل تورم داخلی هستند و بانکهای مرکزی نیز فضای محدودی برای سیاستگذاری حمایتی دارند. در چنین شرایطی، تداوم اختلال در تنگه هرمز میتواند به بحرانی فراتر از بازار کود تبدیل شود. اگر تنشها ادامه یابد و صادرات منطقه بیش از این محدود شود، احتمال جهش دوباره قیمت غلات و مواد غذایی کاملا جدی خواهد بود.
برخی کشورها تلاش کردهاند با افزایش ذخایر استراتژیک یا تنوعبخشی به منابع وارداتی، ریسکهای موجود را کاهش دهند اما واقعیت این است که جایگزینی سریع ظرفیت صادراتی خلیج فارس کار سادهای نیست. بازار جهانی کود طی سالهای اخیر بیش از گذشته به چند تولیدکننده بزرگ وابسته شده و همین تمرکز، آسیبپذیری آن را افزایش داده است. از همینرو میتوان مدعی بود بحران کنونی بار دیگر نشان داده امنیت غذایی جهان تا چه اندازه به تحولات ژئوپلیتیک وابسته شده است.