به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در حالی که رسانههای غربی طی هفتههای گذشته عمدتا بر افزایش قیمت نفت و نگرانیهای انرژی متمرکز بودهاند، بسیاری از تحلیلگران اقتصادی و کشاورزی معتقدند بحران اصلی تازه در حال شکلگیری است؛ بحرانی که به جای پالایشگاهها، اینبار مزارع جهان را هدف قرار داده است. تازهترین گزارشهای بینالمللی نشان میدهد تولید اوره در منطقه خلیج فارس به حدود ۱۶۰ هزار تن در هفته سقوط کرده که پایینترین سطح ثبتشده در سال جاری محسوب میشود.
این کاهش شدید تولید در شرایطی رخ داده که منطقه خلیج فارس یکی از مهمترین قطبهای تامین کودهای نیتروژنی جهان به شمار میرود و بخش قابل توجهی از تجارت جهانی اوره از مسیر تنگه هرمز انجام میشود.
اوره شاید برای افکار عمومی به اندازه نفت یا گاز شناختهشده نباشد اما در واقع یکی از حیاتیترین کالاهای استراتژیک جهان مدرن است. این ماده پرمصرفترین کود نیتروژنی دنیا محسوب میشود و نقشی کلیدی در تولید محصولاتی نظیر گندم، برنج، ذرت و بسیاری از محصولات اساسی کشاورزی دارد. بسیاری از کشورها بدون دسترسی پایدار به اوره عملا قادر به حفظ سطح فعلی تولیدات غذایی خود نیستند.
کارشناسان حوزه کشاورزی معتقدند حدود نیمی از امنیت غذایی جهان به کودهای شیمیایی وابسته است و هرگونه اختلال در بازار این نهادهها، مستقیما بر میزان برداشت محصولات کشاورزی تاثیر میگذارد. گزارش مجمع جهانی اقتصاد نیز اخیرا هشدار داده که جنگ در خاورمیانه بار دیگر شکنندگی شدید زنجیره جهانی تامین غذا را آشکار کرده است.
آنچه بحران کنونی را خطرناکتر میکند، وابستگی شدید بازار جهانی به منطقه خلیج فارس است. کشورهای این منطقه به دلیل دسترسی ارزان به گاز طبیعی، طی سالهای اخیر به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان اوره و آمونیاک جهان تبدیل شدهاند. فقط قطر میزبان یکی از بزرگترین مجتمعهای تولید اوره جهان است و بخش بزرگی از صادرات جهانی این محصول را تامین میکند. اکنون اما حملات و تنشهای نظامی باعث شده بخشی از این ظرفیت از مدار خارج شود یا امکان صادرات آن محدود گردد.
بر اساس برآورد موسسات بینالمللی، بین ۵۵ تا ۶۰ درصد ظرفیت تولید اوره خاورمیانه در هفتههای اخیر دچار اختلال شده است. همزمان توقف یا کاهش تردد کشتیها در تنگه هرمز نیز موجب شده حجم زیادی از محمولههای کود شیمیایی در بنادر منطقه متوقف بمانند و به بازارهای هدف نرسند.
برخلاف بحران اوکراین در سال ۲۰۲۲ که افزایش قیمت غلات بخشی از هزینههای بالاتر کشاورزان را جبران میکرد، اینبار بسیاری از تولیدکنندگان کشاورزی با وضعیتی پیچیدهتر روبهرو شدهاند. قیمت جهانی غلات هنوز در سطوح نسبتا پایین قرار دارد اما هزینه کودهای شیمیایی و انرژی به شدت افزایش یافته است. این مساله حاشیه سود کشاورزان را کاهش داده و برخی از آنان را به سمت کاهش مصرف کود یا حتی کاهش سطح زیر کشت سوق داده است.
تحلیلگران هشدار میدهند کاهش مصرف کود نیتروژنی، مستقیما به افت عملکرد مزارع منجر خواهد شد. به بیان ساده، اگر کشاورزان امروز کود کمتری مصرف کنند، چند ماه بعد تولید گندم، ذرت یا برنج کاهش خواهد یافت و نتیجه نهایی آن افزایش قیمت مواد غذایی در سطح جهان خواهد بود.
گزارشهای منتشرشده از کشورهای مختلف نیز نشان میدهد نشانههای این بحران از هماکنون نمایان شده است. هند که یکی از بزرگترین مصرفکنندگان اوره جهان است، خریدهای سنگین و کمسابقهای را آغاز کرده و همزمان برخی واحدهای تولید داخلی آن به دلیل اختلال در تامین LNG با کاهش تولید مواجه شدهاند. پاکستان و بنگلادش نیز با محدودیت در تامین خوراک گازی واحدهای پتروشیمی روبهرو شدهاند.
در آمریکا نیز قیمت اوره طی هفتههای اخیر جهش شدیدی داشته و برخی گزارشها از رشد بیش از ۴۰ درصدی قیمت این کود نسبت به سال گذشته حکایت دارد. موسسات تحقیقاتی کشاورزی آمریکا اعلام کردهاند بسیاری از کشاورزان نگرانند که هزینههای بالای کود، سودآوری فصل زراعی آینده را از بین ببرد.
یکی از مهمترین تحولات هفتههای اخیر، واکنش سریع چین به بحران بازار کود بوده است. پکن که از ماهها قبل محدودیتهایی بر صادرات کود اعمال کرده بود، اکنون با تشدید بحران خاورمیانه نظارت بر صادرات را افزایش داده و همزمان بخشی از ذخایر استراتژیک خود را روانه بازار داخلی کرده است.
این اقدام چین نشان میدهد قدرتهای بزرگ به خوبی از ابعاد امنیتی بحران کودهای شیمیایی آگاه هستند. در واقع، دولتها اکنون کود شیمیایی را نه فقط یک کالای تجاری، بلکه بخشی از امنیت ملی و امنیت غذایی خود تلقی میکنند. در چنین شرایطی، کشورهایی که واردکننده کود بودهاند، بیشترین آسیب را خواهند دید. بسیاری از کشورهای آفریقایی، جنوب آسیا و آمریکای لاتین توان رقابت با اقتصادهای بزرگی مثل چین و هند را ندارند و در صورت ادامه بحران، احتمالا با کمبود شدید نهادههای کشاورزی مواجه خواهند شد. سازمانهای بینالمللی نیز نسبت به احتمال شکلگیری موج تازهای از ناامنی غذایی در چنین کشورهایی هشدار دادهاند.
این وضعیت بار دیگر نشان داد که جهانیسازی افراطی و تمرکز بیش از حد زنجیره تامین در چند منطقه خاص، تا چه اندازه میتواند اقتصاد جهانی را آسیبپذیر کند. همانطور که جنگ اوکراین، بازار انرژی و غلات را دچار شوک کرد، اکنون نیز بحران خلیج فارس و جنگافروزی ترامپ در حال تبدیل شدن به یک شوک جهانی در بازار نهادههای کشاورزی است.
واقعیت آن است که بخش مهمی از بحران کنونی، محصول سیاستهای تهاجمی و بیثباتکننده واشنگتن است. دونالد ترامپ که همواره با رویکردی تقابلی نسبت به ایران عمل کرده، اکنون بار دیگر منطقه را به سمت تنش و ناامنی سوق داده؛ تنشی که هزینه آن نه فقط برای خاورمیانه، بلکه برای کل اقتصاد جهانی سنگین خواهد بود.
آمریکا شاید تصور میکرد فشار بر ایران صرفا بازار نفت را متاثر میکند اما اکنون مشخص شده دامنه تبعات این سیاستها بسیار گستردهتر است. بحران کودهای شیمیایی نشان داد امنیت غذایی جهان به شدت با ثبات ژئوپلیتیکی خلیج فارس گره خورده و هرگونه آشوب در این منطقه میتواند زنجیره تولید غذا را مختل کند.
نکته قابل توجه آن است که حتی کشورهای غربی نیز از این بحران مصون نخواهند ماند. اروپا که طی سالهای اخیر پس از جنگ اوکراین با بحران انرژی دستوپنجه نرم میکرد، اکنون با احتمال موج جدید تورم غذایی روبهرو شده است. آمریکا نیز با وجود تولید داخلی بالا، همچنان بخشی از نیاز کود خود را از بازار جهانی تامین میکند و افزایش قیمتها مستقیما بر هزینه تولید کشاورزان آمریکایی اثر خواهد گذاشت. در مجموع، آنچه امروز در بازار جهانی کود رخ میدهد، صرفا یک نوسان مقطعی نیست؛ بلکه نشانهای از ورود اقتصاد جهانی به مرحلهای تازه از نااطمینانی و بحران زنجیره تامین است. اگر تنشها ادامه پیدا کند، جهان احتمالا در ماههای آینده با افزایش شدید قیمت مواد غذایی، فشار مضاعف بر کشاورزان و تشدید ناامنی غذایی در بسیاری از کشورها مواجه خواهد شد.