به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ بازار جهانی انرژی طی دو سال گذشته بارها شوکهای ژئوپلیتیکی را تجربه کرده اما این بار، اثرات بحران فقط به نفت محدود نمانده است. جنگ و ناامنی در خلیج فارس، همراه با اختلال در مسیر تنگه هرمز، زنجیره جهانی تولید کودهای شیمیایی را هدف گرفته؛ بازاری که ستون فقرات امنیت غذایی جهان محسوب میشود.
برخلاف بحران انرژی ۲۰۲۲ که همزمان با جهش قیمت غلات رخ داد و بخشی از هزینههای کشاورزان را جبران کرد، اکنون شرایط متفاوت است. قیمت محصولات کشاورزی نسبتا پایین مانده اما هزینه تولید بهشدت افزایش یافته است. این شکاف، اقتصاد کشاورزی را وارد مرحلهای خطرناک کرده؛ مرحلهای که پیامد آن نه فقط کاهش سود کشاورزان، بلکه کاهش واقعی تولید غذا خواهد بود.
کود اوره که اصلیترین کود نیتروژنی جهان به شمار میرود، از ابتدای سال ۲۰۲۶ تاکنون جهشی کمسابقه را تجربه کرده است. قیمت این محصول در هفتههای اخیر در برخی بازارها تا محدوده ۸۵۰ دلار به ازای هر تن افزایش یافت؛ رقمی که نسبت به سال گذشته نزدیک به ۵۰ درصد رشد نشان میدهد.
دلیل اصلی این جهش، اختلال در صادرات کشورهای حوزه خلیج فارس است. منطقه خاورمیانه سهم بسیار بزرگی در تجارت جهانی اوره، آمونیاک و گوگرد دارد و بخش قابل توجهی از این تجارت از مسیر تنگه هرمز عبور میکند. توقف یا کُند شدن جریان کشتیها، عملا عرضه جهانی کود را مختل کرده است. تحلیلگران هشدار میدهند بحران فعلی حتی از شوک ناشی از جنگ اوکراین نیز عمیقتر است؛ زیرا این بار همزمان چند حلقه کلیدی زنجیره تامین کود دچار اختلال شدهاند. این در حالی است که تولید اوره در کشورهای عربی نیز به طور چشمگیری کاهش یافته است.
این در حالی است که در آمریکا، کشاورزان ذرتکار بیشترین فشار را تحمل میکنند. تولید ذرت وابستگی شدیدی به کودهای نیتروژنی دارد و افزایش قیمت اوره مستقیما هزینه هر ایکر کشت (واحد اندازهگیری زمین) را بالا برده است. برآوردها نشان میدهد هزینه کود برای برخی مزارع تقریبا دو برابر شده؛ در حالی که قیمت ذرت چنین افزایشی نداشته است.
این همان نقطهای است که بحران غذایی آینده را شکل میدهد. زمانی که هزینه تولید از درآمد نهایی پیشی بگیرد، کشاورز ناچار به انتخابهای سختی همچون کاهش مصرف کود، تغییر الگوی کشت یا حتی خروج از بازار میشود.
نشانههای این بحران از هماکنون قابل مشاهده است. فدراسیون دفتر کشاورزی آمریکا اعلام کرده تعداد ورشکستگیهای کشاورزی در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل ۴۶ درصد افزایش یافته و ایالتهای کشاورزی غرب میانه بیشترین آسیب را دیدهاند. بسیاری از کشاورزان اکنون در شرایطی قرار دارند که هزینه تولید، عملا حاشیه سود آنها را از بین برده است.
در نگاه اول شاید کاهش چند میلیون ایکر از سطح زیرکشت ذرت مسالهای محدود به بازار کشاورزی آمریکا به نظر برسد اما در واقع، این تغییر میتواند تعادل بازار جهانی غذا را بههم بزند.
گزارشهای وزارت کشاورزی آمریکا نشان میدهد سطح زیرکشت ذرت در سال ۲۰۲۶ نسبت به رکورد سال قبل کاهش یافته و همزمان سطح زیرکشت سویا در حال افزایش است. علت این جابهجایی روشن است؛ سویا به کود نیتروژنی بسیار کمتری نیاز دارد و در شرایط جهش قیمت نهادهها، اقتصادیتر محسوب میشود. اما این تغییر، تبعاتی فراتر از بازار غلات دارد. ذرت مهمترین نهاده خوراک دام در آمریکاست و سهمی بین ۶۰ تا ۷۰ درصد در جیره غذایی دام و طیور دارد. کاهش تولید ذرت به معنای افزایش هزینه خوراک دام و در نهایت رشد قیمت گوشت، مرغ، لبنیات و تخممرغ خواهد بود.
در واقع، بحران کود از طریق یک زنجیره پنهان به سفره مصرفکنندگان منتقل میشود؛ ابتدا کود گران میشود، سپس تولید ذرت کاهش مییابد، بعد هزینه خوراک دام بالا میرود و نهایتا قیمت مواد غذایی افزایش پیدا میکند.
تحلیلگران معتقدند بازارها هنوز این سازوکار را به طور کامل در قیمتها منعکس نکردهاند. بسیاری از معاملهگران هنوز تصور میکنند با بازگشایی نسبی تنگه هرمز، بحران پایان یافته اما واقعیت این است که آسیب اصلی اکنون در فصل کشت در حال شکلگیری است. کشاورزی برخلاف بازار نفت، واکنش لحظهای ندارد؛ اثر کاهش مصرف کود ممکن است ماهها بعد و هنگام برداشت محصول ظاهر شود.
برخی موسسات تحلیلی حتی هشدار دادهاند که قیمت جهانی مواد غذایی تا پایان ۲۰۲۶ میتواند بین ۱۲ تا ۱۸ درصد افزایش یابد و فشار اصلی آن در سال ۲۰۲۷ آشکار شود.
در ظاهر، جنگ خاورمیانه یک بحران ژئوپلیتیکی و انرژی به نظر میرسد اما اثر عمیقتر آن، احتمالا در سیاست پولی و تورم جهانی دیده خواهد شد. بانکهای مرکزی جهان، به ویژه فدرال رزرو آمریکا، در ماههای اخیر امیدوار بودند روند کاهش تورم ادامه پیدا کند اما شوک جدید نهادههای کشاورزی میتواند این مسیر را مختل کند. اگر قیمت مواد غذایی دوباره وارد فاز صعودی شود، مهار تورم دشوارتر خواهد شد.
اهمیت مساله در اینجاست که تورم غذایی برخلاف نوسانات انرژی، مستقیما بر زندگی روزمره خانوارها اثر میگذارد و انتظارات تورمی را به شدت افزایش میدهد. تجربه بحران غذایی ۲۰۰۸ نیز نشان داد که جهش قیمت کود و انرژی میتواند با فاصله زمانی، به بحران گسترده مواد غذایی منجر شود.
اکنون بسیاری از شاخصهای اقتصادی آمریکا نیز نشانههای هشداردهندهای ارسال میکنند. شاخص اعتماد مصرفکننده دانشگاه میشیگان به پایینترین سطوح تاریخی رسیده و همزمان کشاورزان از کاهش توان خرید نهادهها سخن میگویند. ترکیب این دو متغیر، برای سیاستگذاران اقتصادی نگرانکننده است؛ زیرا به معنای تضعیف همزمان تولید و مصرف است.
از سوی دیگر، بحران فعلی تنها به آمریکا محدود نیست. کشورهای آسیایی، آفریقایی و آمریکای لاتین وابستگی بالایی به کود وارداتی دارند و بسیاری از آنها توان پرداخت قیمتهای جدید را ندارند. در چنین شرایطی، خطر کاهش تولید جهانی غلات، برنج و دانههای روغنی افزایش مییابد. سازمانهای بینالمللی نیز نسبت به تهدید امنیت غذایی در کشورهای فقیر هشدار دادهاند.
بحران فعلی یک پیام روشن برای اقتصاد جهانی دارد؛ عصر جدیدی آغاز شده که در آن، امنیت غذایی به اندازه امنیت انرژی اهمیت پیدا کرده است. تا چند سال قبل، بازارها عمدتا به نفت، گاز و فلزات حساس بودند اما اکنون مشخص شده کود شیمیایی نیز به یک کالای استراتژیک تبدیل شده است. اختلال در عرضه اوره و آمونیاک، میتواند با تاخیر زمانی اما اثری عمیقتر از شوک نفتی بر اقتصاد جهان بگذارد.
آنچه امروز در بازار کود رخ میدهد، شاید هنوز برای مصرفکنندگان عادی ملموس نباشد اما تصمیمهایی که کشاورزان در بهار ۲۰۲۶ میگیرند، قیمت مواد غذایی سال ۲۰۲۷ را تعیین خواهد کرد. کاهش مصرف کود امروز به معنای محصول کمتر در آینده است. در این میان، اروپا و آمریکا با یک واقعیت تلخ روبهرو شدهاند؛ جهانیسازی زنجیره تامین، وابستگی شدیدی ایجاد کرده و هر بحران ژئوپلیتیکی میتواند مستقیما امنیت غذایی را هدف بگیرد. درست همانگونه که جنگ اوکراین بازار گندم را متلاطم کرد، بحران خلیج فارس نیز اکنون بازار کود و غلات را تهدید میکند.