به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در تحلیلهای سنتی، تنگه هرمز عمدتا به عنوان شاهراه انتقال نفت و گاز شناخته میشود اما دادههای جدید نشان میدهد این مسیر حیاتی، نقش تعیینکنندهای در تجارت جهانی کودهای شیمیایی نیز دارد. طی پنج سال گذشته (۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵)، کشورهای حاشیه خلیج فارس شامل عمان، قطر، عربستان، امارات و بحرین در مجموع حدود ۵۰ میلیارد دلار کود نیتروژنه صادر کردهاند. این رقم نه فقط نشاندهنده یک بازار بزرگ، بلکه بیانگر وابستگی عمیق کشاورزی جهانی به این منطقه است.
کودهای نیتروژنه که از گاز طبیعی به عنوان ماده اولیه تولید میشوند، یکی از اصلیترین نهادههای افزایش بهرهوری در کشاورزی مدرن هستند. به بیان ساده، بدون این کودها، تولید بسیاری از محصولات اساسی مانند گندم، برنج و ذرت به شدت کاهش مییابد. همین موضوع باعث شده خلیج فارس، به واسطه دسترسی به منابع ارزان گاز، به یکی از ستونهای اصلی امنیت غذایی جهان تبدیل شود.
نگاهی به مقاصد صادراتی این کودها، عمق وابستگی جهانی را آشکارتر میکند. هند با واردات حدود ۱۱ میلیارد دلار کو طی سال ۲۰۲۵، بزرگترین خریدار کودهای نیتروژنی از منطقه خلیج فارس است. برزیل با ۸ میلیارد دلار در رتبه بعدی قرار دارد و ترکیه و بنگلادش هر کدام حدود ۴ میلیارد دلار واردات داشتهاند. حتی ایالات متحده نیز با واردات ۵ میلیارد دلاری، بخشی از نیاز خود را از همین منطقه تامین کرده است.
این پراکندگی جغرافیایی نشان میدهد که اختلال در عرضه از خلیج فارس، یک بحران منطقهای نیست، بلکه یک شوک جهانی است. کشورهایی که سیستم کشاورزیشان به واردات کود وابسته است، در کوتاهمدت جایگزین قابل اتکایی ندارند؛ به ویژه اقتصادهای نوظهور که یارانههای کشاورزی محدودی دارند، بیشترین آسیب را از این وضعیت خواهند دید.
با تشدید تنشهای نظامی و هدف قرار گرفتن زیرساختهای انرژی در منطقه، صادرات کود از خلیج فارس عملا متوقف شده است. این توقف ناگهانی، عرضه جهانی را به شدت کاهش داده و قیمتها را در برخی بازارها بیش از دو برابر کرده است.
بازار کود برخلاف نفت، انعطافپذیری کمتری دارد. تولید این محصول نیازمند زیرساختهای پیچیده و دسترسی پایدار به گاز طبیعی است. در نتیجه، افزایش تولید در سایر مناطق به زمان و سرمایهگذاری قابل توجهی نیاز دارد و همین موضوع باعث شده شوک عرضه به سرعت به افزایش قیمتها منجر شود.
افزایش قیمت کود، مستقیما هزینه تولید محصولات کشاورزی را بالا میبرد. کشاورزان در بسیاری از کشورها ناچار میشوند تا مصرف کود را کاهش دهند که این امر به افت عملکرد مزارع منجر میشود. نتیجه نهایی، کاهش عرضه مواد غذایی و افزایش قیمتها در بازارهای جهانی است. از سوی دیگر بسیاری از کشاورزان آمریکایی که رئیس جمهور آنها، عامل اصلی این اتفاقات است، در بحران به سر میبرند و نه فقط در برخی ایالات کود گران است، بلکه در برخی نقاط اصلا کودی برای عرضه وجود ندارد. موکد این اظهارات گزارش فدراسیون کشاورزان آمریکا است که مدعی شده به دلیل اختلال در تنگه هرمز، ۷۸ درصد کشاورزان جنوب آمریکا به کود دسترسی ندارند.
اظهارات اخیر برخی مقامات اقتصادی اروپا، عمق نگرانیها را نشان میدهد. هشدار درباره احتمال جیرهبندی مواد غذایی، دیگر یک سناریوی دور از ذهن نیست. تجربه بحرانهای قبلی نشان داده که افزایش قیمت نهادههای کشاورزی، با یک وقفه زمانی کوتاه، به تورم غذایی گسترده منجر میشود. در شرایط فعلی، همزمانی بحران انرژی و بحران کود، یک «طوفان کامل» در اقتصاد جهانی ایجاد کرده است. افزایش قیمت گاز طبیعی، هزینه تولید کود را بالا برده و در عین حال اختلال در عرضه، دسترسی به آن را محدود کرده است. این ترکیب، فشار مضاعفی بر زنجیره تامین غذا وارد میکند.
از همینرو کشورهای واردکننده غذا، بیش از سایرین در معرض خطر قرار دارند. کاهش قدرت خرید، افزایش قیمت مواد غذایی و محدودیت منابع ارزی، میتواند به بحرانهای اجتماعی و حتی ناآرامیهای سیاسی در این کشورها منجر شود.
در کوتاهمدت، چشمانداز بازار کود همچنان با عدم قطعیت همراه است. حتی در صورت کاهش تنشها، بازگشت به سطح قبلی صادرات زمانبر خواهد بود. زیرساختهای آسیبدیده باید بازسازی شوند و اعتماد بازارها نیز به تدریج احیا خواهد شد. در میانمدت، این بحران میتواند به بازآرایی جغرافیای تولید کود در جهان منجر شود. کشورهایی که به منابع گاز دسترسی دارند، ممکن است سرمایهگذاری در این صنعت را افزایش دهند تا وابستگی به خلیج فارس کاهش یابد. با این حال، چنین تغییراتی نیازمند زمان و سرمایهگذاری کلان است و نمیتواند به سرعت اثرات بحران فعلی را خنثی کند.
در بلندمدت نیز احتمال حرکت به سمت بهینهسازی مصرف کود و توسعه فناوریهای جایگزین افزایش مییابد اما تا رسیدن به آن نقطه، بازار جهانی غذا با یکی از جدیترین چالشهای خود در دهههای اخیر مواجه است.
اخیرا وزارت جهاد کشاورزی قیمت انواع کودها را برای سال ۱۴۰۵ منتشر کرده که حاکی از افزایش چشمگیر قیمتها نسبت به سال گذشته است؛ به طوری که قیمت هر کیسه ۵۰ کیلوگرمی کلرور پتاسیم گرانوله که پارسال، ۹۷۱ هزار تومان داشت، اکنون به ۴ میلیون و ۶۶۸ هزار تومان رسیده است. از سوی دیگر قیمت کیسه ۵۰ کیلوگرمی سوپر فسفات تریپل که ۹۲۹ هزار تومان قیمت داشت، اکنون به ۷ میلیون و ۱۶۰ هزار تومان رسیده است.
این در حالی است که برخی گمانهها حاکی از آن است انسداد در تنگه هرمز موجب افزایش شدید قیمت کود کشاورزی در ایران نیز شده اما این ادعا دلیل کافی و متقنی بابت این اتفاق نیست؛ چراکه بیش از ۹۰ درصد نیاز ایران به کود از طریق تولید داخل تامین میشود. با این حال سوال این است که چرا قیمت کود در ایران نیز بدین شکل جهش یافته است؟ برای پاسخ به این سوال باید اشارهای به حملات ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل انداخت.
یکی از اقدامات خصمانه ترامپ در حمله به ایران، هدف قرار دادن زیرساختهای پتروشیمی، گاز و برق در کشور بود. در واقع این جنگ که با حملات به زیرساختهای مادر همراه بود، زنجیره تامین کود در کشور را تحتالشعاع قرار داد و به دلیل آسیب به زیرساختها، گاز مورد نیاز برای تبدیل به آمونیاک و اوره کاهش یافت و از همینرو نیز قیمت کود در بازار داخلی نیز با افزایش روبهرو شده است.
در مجموع، آنچه امروز در تنگه هرمز رخ میدهد، فقط یک بحران ژئوپلیتیک نیست؛ بلکه نقطه تلاقی امنیت انرژی و امنیت غذایی جهان است. بازار ۵۰ میلیارد دلاری کودهای نیتروژنه که سالها به صورت باثبات جریان داشت، اکنون به دلیل یک گلوگاه استراتژیک دچار فروپاشی شده است. اگر این اختلال تداوم یابد، جهان نه فقط با تورم غذایی، بلکه با تهدیدی جدیتر به نام کمبود غذا مواجه خواهد شد؛ بحرانی که پیامدهای آن، فراتر از اقتصاد، به حوزههای اجتماعی و سیاسی نیز سرایت خواهد کرد.