به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ تشدید جنگ در خلیج فارس و تداوم محدودیت عبور کشتیها از تنگه هرمز، بازار جهانی انرژی را وارد مرحلهای بیسابقه کرده است؛ مرحلهای که نه فقط قیمت نفت و امنیت انرژی جهان را تحت فشار قرار داده، بلکه ساختار سنتی تجارت نفت و سلطه چند دههای دلار بر این بازار را نیز با چالش روبهرو کرده است. برآوردها نشان میدهد اختلال در صادرات نفت خلیج فارس، حدود یکپنجم عرضه جهانی نفت را تحت تاثیر قرار داده؛ موضوعی که بیشترین فشار آن متوجه اقتصادهای آسیایی شده؛ کشورهایی که نزدیک به ۶۰ درصد نفت وارداتی خود را از خاورمیانه تامین میکنند.
در حالی که انسداد عملی تنگه هرمز وارد سیزدهمین هفته شده، نشانههای روشنی از شکلگیری نظم جدید انرژی در آسیا دیده میشود. کشورهای بزرگ مصرفکننده از جمله چین، هند، ژاپن و کره جنوبی، به سمت توافقهای مستقیم و بلندمدت با تولیدکنندگان منطقه حرکت کردهاند تا جریان انرژی خود را از تنشهای ژئوپلیتیکی مصون نگه دارند. در روزهای اخیر چند نفتکش با هماهنگیهای سیاسی و امنیتی ویژه موفق به عبور از تنگه هرمز شدند؛ بسیاری از این کشتیها برای جلوگیری از ردیابی، سامانههای موقعیتیاب خود را خاموش کرده بودند.
در یکی از مهمترین تحولات، نفتکشی با پرچم پاناما حامل حدود ۲ میلیون بشکه نفت خام کویت و امارات، پس از گفتوگوهای مستقیم میان نخستوزیر ژاپن و رئیسجمهور ایران، از هرمز عبور کرد و راهی شرق آسیا شد. همزمان گزارشهایی از توافقهای انرژی میان ایران، چین، عراق و پاکستان برای انتقال نفت و LNG منتشر شده است.
اگرچه جزئیات این قراردادها هنوز علنی نشده اما شواهد نشان میدهد بخشی از مبادلات جدید نفتی در حال فاصله گرفتن از سازوکار سنتی مبتنی بر دلار آمریکاست؛ روندی که میتواند در بلندمدت ساختار تجارت جهانی انرژی را دگرگون کند.
تحولات اخیر نشان داده امنیت انرژی جهان همچنان به ثبات خلیج فارس و نقش ایران در معادلات منطقه وابسته است. بسیاری از تحلیلگران معتقدند تهران در جریان بحران اخیر توانسته موقعیت ژئوپلیتیکی خود را به عنوان بازیگری تعیینکننده در امنیت انرژی جهان تثبیت کند. در شرایطی که عبور ایمن نفتکشها نیازمند هماهنگیهای سیاسی و امنیتی پیچیده شده، کشورهای آسیایی عملا به سمت «دیپلماسی مستقیم انرژی» حرکت کردهاند؛ مدلی که در آن دولتها به جای اتکا به بازار آزاد، توافقهای راهبردی بلندمدت با تولیدکنندگان منطقه امضا میکنند.
سفر فوری نارندرا مودی، نخستوزیر هند به ابوظبی در اوج بحران نیز در همین چارچوب ارزیابی میشود. دهلینو به دنبال قراردادهای پایدار تامین نفت و توسعه ذخایر استراتژیک انرژی است؛ اقدامی که میتواند الگوی جدیدی برای سایر اقتصادهای آسیایی باشد.
شرکت مشاوره انرژی Dragoman نیز پیشبینی کرده شبکهای از توافقهای دوجانبه و منطقهای میان واردکنندگان آسیایی و کشورهای خلیج فارس شکل خواهد گرفت؛ روندی که حتی میتواند در دوران پساجنگ نیز ادامه پیدا کند.
یکی از مهمترین پیامدهای بحران اخیر، افزایش سرعت فاصله گرفتن تدریجی تجارت نفت از دلار آمریکاست. هند و امارات پیشتر در سال ۲۰۲۳ توافق کرده بودند بخشی از تجارت دوجانبه خود را با روپیه و درهم تسویه کنند. اکنون انسداد هرمز باعث شده این مدل بیش از گذشته مورد توجه اقتصادهای نوظهور قرار گیرد.
سلطه دلار بر بازار نفت از دهه ۱۹۷۰ و با شکلگیری بازارهای آتی نفت در نیویورک و لندن تثبیت شد؛ ساختاری که به واشنگتن امکان داد کنترل گستردهای بر نظام مالی و تجارت انرژی جهان داشته باشد اما گسترش تحریمهای آمریکا علیه کشورهایی مانند ایران، روسیه و ونزوئلا، طی سالهای اخیر بسیاری از اقتصادها را به سمت ایجاد مسیرهای جایگزین سوق داده است. هرچند هنوز حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد تجارت جهانی نفت با دلار انجام میشود اما کارشناسان معتقدند بحران کنونی میتواند روند چندقطبی شدن بازار انرژی را تسریع کند.
در همین حال فاتح بیرول، رئیس آژانس بینالمللی انرژی هشدار داده ذخایر تجاری نفت جهان با سرعتی بیسابقه در حال کاهش است و در صورت تداوم بحران، فقط برای چند هفته آینده کفایت خواهد کرد. به گفته وی، ذخایر جهانی نفت فقط در ماههای مارس و آوریل حدود ۲۴۶ میلیون بشکه کاهش یافته؛ رقمی که رکوردی تاریخی محسوب میشود.
آژانس بینالمللی انرژی تاکنون حدود ۱۶۴ میلیون بشکه نفت از ذخایر استراتژیک آزاد کرده و برنامه کلی آزادسازی ۴۰۰ میلیون بشکهای را در دستور کار دارد. با این حال، این نهاد تاکید کرده ذخایر استراتژیک نامحدود نیستند. همزمان آغاز فصل سفرهای تابستانی و افزایش تقاضا برای سوخت جت، بنزین، گازوئیل و کود شیمیایی، فشار بر بازار جهانی انرژی را بیشتر کرده است.
این آژانس همچنین پیشبینی خود از کاهش عرضه جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ را از ۱.۵ میلیون بشکه به ۳.۹ میلیون بشکه در روز افزایش داده؛ نشانهای که عمق بحران جاری در بازار انرژی را نشان میدهد.
بازارهای جهانی نیز نسبت به تحولات خاورمیانه واکنش شدیدی نشان دادهاند. قیمت نفت برنت با رشد بیش از یک درصدی به حدود ۱۱۰ دلار در هر بشکه رسیده و نفت خام آمریکا نیز از مرز ۱۰۲ دلار عبور کرده است. مهمتر آنکه قراردادهای بلندمدت نفت به بالاترین سطوح تاریخی رسیدهاند؛ موضوعی که نشان میدهد معاملهگران بازار انتظار کمبود طولانیمدت عرضه را دارند. همزمان بازده اوراق قرضه آمریکا و اروپا جهش کرده و نگرانیها درباره بازگشت موج جدید تورم افزایش یافته است. بازده اوراق ۱۰ ساله آمریکا به ۴.۶۳ درصد و اوراق ۳۰ ساله به بیش از ۵.۱۵ درصد رسیده که بالاترین سطح در ماههای اخیر محسوب میشود. ژاپن و آلمان نیز شاهد رشد کمسابقه هزینه استقراض بودهاند.
آنچه امروز در تنگه هرمز رخ میدهد، صرفا یک بحران منطقهای نیست، بلکه نقطه عطفی در معادلات اقتصاد جهانی و امنیت انرژی به شمار میرود. جنگ اخیر نشان داد که با وجود توسعه انرژیهای جایگزین و افزایش تولید نفت آمریکا، بازار جهانی انرژی همچنان به خلیج فارس وابسته است. اکنون بسیاری از قدرتهای اقتصادی جهان ناچار شدهاند تا رویکردی واقعگرایانهتر نسبت به معادلات منطقه اتخاذ کنند، زیرا امنیت انرژی بدون تعامل پایدار با بازیگران اصلی خلیج فارس امکانپذیر نیست.
در چنین فضایی، ایران توانسته جایگاه خود را به عنوان یکی از مهمترین بازیگران ژئوپلیتیکی انرژی تثبیت کند؛ کشوری که تحولات آن نه فقط بر قیمت نفت، بلکه بر مسیر تجارت جهانی، ساختار مالی بینالمللی و حتی سیاستگذاری قدرتهای بزرگ اثر مستقیم میگذارد. به نظر میرسد حتی اگر تنشهای نظامی فروکش کند، پیامدهای این بحران برای سالها در بازار جهانی نفت باقی خواهد ماند؛ بازاری که از این پس بیش از هر زمان دیگری با ملاحظات امنیتی، توافقهای راهبردی و رقابت بر سر مسیرهای امن انرژی تعریف خواهد شد.