به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در جریان سفر رسمی پنجشنبه گذشته علی فالح الزیدی، نخستوزیر عراق و هیات عالیرتبه به تهران، مقامات دو کشور ۴ موافقتنامه و یادداشتتفاهم همکاری به امضا رساندند. این سفر در حالی انجام شد که الزیدی فقط چند روز پیش به واشنگتن سفر کرده بود؛ رسانههای عراقی این دو سفر را نشاندهنده تلاش بغداد برای حفظ موازنه در روابط با دو قدرت رقیب توصیف کردند.
بر اساس بیانیه ریاستجمهوری ایران، اسناد امضا شده شامل «موافقتنامه حملونقل بینالمللی جادهای کالا»، «یادداشتتفاهم احداث راهآهن خسروی-خانقین-بغداد»، «یادداشتتفاهم خواهرخواندگی تهران و بغداد» و «یادداشتتفاهم مدیریت دولتی، آموزش و منابع انسانی» است. نخستوزیر عراق در نشست مشترک بر پیوند امنیتی دو کشور تاکید و اعلام کرد: «هیچ تهدیدی علیه ایران از خاک عراق اجازه نخواهد یافت.»
رئیسجمهور ایران نیز توسعه شبکههای ریلی و جادهای را از اولویتها برشمرد و گفت: «ایران توسعه زیرساختهای ارتباطی با همسایگان را آغاز کرده و علاقهمند است عراق نیز به این شبکه متصل شود تا با ایجاد یک شبکه یکپارچه حملونقل، همکاریها در حوزههای ترانزیت، سرمایهگذاری، بازارهای مشترک و توسعه بنادر گسترش یابد.»
شبکه یکپارچه حملونقل در ادبیات اقتصادی به مجموعهای هماهنگ از زیرساختهای جادهای، ریلی، دریایی و لجستیکی گفته میشود که کشورهای یک منطقه را به گونهای به هم متصل کند که جابهجایی کالا و مسافر بدون وقفه، با حداقل تشریفات مرزی و هزینههای ترانزیتی کاهشیافته انجام شود. هدف، ایجاد یک زنجیره تامین پیوسته است که بنادر، مرزها، شهرهای صنعتی و بازارهای دو کشور را در قالب یک سیستم واحد به هم متصل کند.
راهآهن کرمانشاه-خسروی به طول ۲۶۳ کیلومتر، یکی از پروژههای مهم ریلی غرب کشور است که از شرق کرمانشاه آغاز شده و پس از عبور از اسلامآباد غرب، سرپل ذهاب و قصرشیرین به مرز خسروی میرسد. این مسیر در دو بخش کرمانشاه-اسلامآباد به طول ۱۱۵ کیلومتر و اسلامآباد-خسروی به طول ۱۴۸ کیلومتر در حال اجراست و اکنون پیشرفت فیزیکی آن به ۵۷ درصد رسیده است.
این پروژه در سمت ایران، بخش نخست زنجیرهای است که قرار است با عبور از مرز خسروی به شبکه ریلی عراق متصل شود. بر اساس برنامه همکاری دو کشور، طرف عراقی باید مسیر ریلی خانقین تا مرز خسروی را احداث کرده و اصلاحات مورد نیاز در خط بغداد-خانقین را نیز انجام دهد.
به این ترتیب، دو پروژه ریلی در دو سوی مرز، مکمل یکدیگر خواهند بود و امکان شکلگیری یک مسیر پیوسته از کرمانشاه به خسروی، خانقین و سپس بغداد را فراهم میکنند. اجرای این پروژه با توجه به شرایط جغرافیایی منطقه، با چالشهای فنی قابل توجهی همراه است؛ به گونهای که حدود ۶۰ درصد مسیر در مناطق تپهماهوری و کوهستانی قرار دارد. برای این خط ۸.۷ کیلومتر تونل در قالب ۱۱ دستگاه تونل و ۳.۶ کیلومتر پل خاص پیشبینی شده که تاکنون ۷ کیلومتر از حفاری تونلها انجام شده است.
به گفته عباس خطیبی، معاون ساخت و توسعه راهآهن، بنادر و فرودگاهها، برای تکمیل مسیر کرمانشاه تا خسروی حدود ۴۰ همت منابع مالی نیاز است و طبق برنامه، امسال ۳۰ کیلومتر ریلگذاری از سمت کرمانشاه به اسلامآباد انجام خواهد شد.
اهمیت این اتصال فقط به جابهجایی مسافر و بار میان دو کشور محدود نمیشود. در صورت تکمیل زیرساختهای دو طرف، این مسیر میتواند بخشی از یک کریدور شرق-غرب باشد که شبکه ریلی ایران را از طریق عراق به مسیرهای منتهی به دریای مدیترانه متصل میکند و ظرفیت جدیدی برای توسعه تجارت و ترانزیت منطقهای به وجود میآورد. پروژه کرمانشاه-خسروی نیز پس از تکمیل، ظرفیت جابهجایی سالانه ۵ میلیون تن بار و ۲.۷ میلیون مسافر را خواهد داشت. بر اساس اعلام مسوولان، بهرهبرداری از این خط همچنین میتواند سالانه ۹۰ میلیون لیتر در مصرف سوخت صرفهجویی کند.
موافقتنامه حملونقل جادهای کالا بین ایران و عراق نیز چارچوب حقوقی و تعرفهای تردد کامیونهای باری را تعیین کرده و با شفافسازی قوانین، تردد کالاهای اساسی را با کمترین مانع اداری ممکن میسازد. این موافقتنامه میتواند در کوتاهمدت، حجم مبادلات تجاری دو کشور را افزایش دهد. یادداشتتفاهم خواهرخواندگی تهران و بغداد نیز هماهنگی در مدیریت شهری و تسهیل تردد مسافران و کالاها در دو پایتخت را دنبال میکند.
در حاشیه این سفر، روسای گمرکات دو کشور نشستی مشترک برگزار و بر توسعه همکاریهای گمرکی تاکید کردند. فرود عسگری، رئیس کل گمرک ایران و ثامر قاسم داوود رئیس کل گمرک عراق، موضوعات مهمی از جمله توسعه کنترلهای مشترک مرزی، امضای تفاهمنامه ورود موقت وسایل نقلیه، تبادل الکترونیکی اطلاعات و ارائه تسهیلات گمرکی به فعالان اقتصادی را مورد بحث قرار دادند. بازدید مشترک از گمرکات مرزی برای افزایش تعاملات و سرعت بخشیدن به تردد کامیونها از دیگر مصوبات این نشست بود.
این همکاریها در حالی دنبال میشود که در اردیبهشت ماه گذشته، دستور مستقیم محمد شیاع السودانی، نخستوزیر وقت عراق به همه گمرکات این کشور صادر شد تا ترانزیت و ترانشیپمنت کالاهای ایرانی را فعال کنند.
بر اساس این دستور، همه گمرکهای عراق در مناطق شمالی، مرکزی، غربی، جنوبی، گمرک بار هوایی و گمرک فرودگاه بغداد موظف شدهاند حملونقل ترانزیت و بارگیری مجدد کالاها با ایران را تسهیل نمایند؛ اقدامی که عزم بغداد برای تبدیل شدن به کریدور ترانزیتی کالاهای ایرانی را نشان میدهد.
پرسش اصلی این است که آیا این شبکه میتواند ایران را از محاصره اقتصادی عبور دهد؟ شبکه حملونقل یکپارچه با عراق، کریدور تازهای برای ورود کالاهای اساسی و خروج صادرات غیرنفتی فراهم میکند که تا حدی وابستگی به مسیرهای دریایی تحت فشار مانند تنگه هرمز را کاهش میدهد.
در ماههای اخیر، بندر امقصر عراق به عنوان مسیر جایگزین ورود کالا به ایران استفاده شده و اتصال ریلی میتواند آن را به کریدوری پایدار تبدیل کند. با این حال، کارشناسان معتقدند این شبکه تحریمها را پایان نمیدهد، بلکه فشارهای ناشی از آن را مدیریت میکند. عراق تحت فشار آمریکا برای کاهش وابستگی به ایران است و حتی بدهی ۱۱ میلیارد دلاری خود را به دلیل تحریمها نمیتواند به راحتی پرداخت کند.
بنابراین، این شبکه یک راهگشای استراتژیک برای تنوعبخشی به مسیرهای تجاری و کاهش هزینههای تحریم است، نه دورزدن کامل آن. ایران با این ابتکار، رویکرد تعامل با همسایگان برای خنثیسازی تحریم را به جای انتظار برای رفع تحریم در پیش گرفته است.
امضای این چهار سند، همراه با توسعه همکاریهای گمرکی و دستور ترانزیت نخستوزیر عراق، نقشه راه روشنی برای اتصال دو اقتصاد بزرگ غرب آسیا ترسیم میکند. پروژه راهآهن خسروی-بغداد و توافق حملونقل جادهای، ارکان فیزیکی و حقوقی شبکه یکپارچه را شکل میدهند که میتواند در میانمدت، ظرفیت ترانزیت و تجارت دو کشور را به سطحی فراتر از ۲۵ میلیارد دلار برساند. این شبکه کریدور تازهای برای ورود کالاهای اساسی و خروج صادرات غیرنفتی فراهم کرده و وابستگی به مسیرهای دریایی تحت فشار را کاهش میدهد. مقامات دو کشور تاکید کردهاند که این توافقات صرفا بر کاغذ باقی نمیمانند و کمیسیونهای مشترک بر اجرای سریع آنها نظارت خواهند کرد.