به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ انسداد تنگه هرمز دیگر فقط یک مساله امنیتی در خاورمیانه نیست؛ این آبراه راهبردی اکنون به یکی از متغیرهای اثرگذار بر اقتصاد جهانی، از بازار نفت و گاز گرفته تا قیمت مواد غذایی در فروشگاههای آمریکا تبدیل شده است.
از ۹ اسفند ۱۴۰۴ و آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، عبور و مرور کشتیهای تجاری و نفتکشها از تنگه هرمز با اختلال جدی مواجه شد. این مسیر که یکی از حیاتیترین شاهراههای انتقال انرژی جهان محسوب میشود، طی ماههای اخیر یا با توقف کامل تردد مواجه بوده یا حرکت کشتیها در آن با محدودیت و پذیرش ریسکهای امنیتی انجام شده است. پیامدهای این اتفاق ابتدا در بازار انرژی ظاهر شد اما به تدریج به سایر بخشهای اقتصاد سرایت کرد. افزایش هزینه حمل دریایی، رشد نرخ بیمه جنگی کشتیها، افزایش قیمت سوخت و نااطمینانی در زنجیره تامین، اکنون به عاملی برای افزایش هزینه تولید و انتقال کالا در اقتصادهای بزرگ تبدیل شده است.
مارک وارنر، سناتور ایالت ویرجینیا اخیرا با اشاره به شرایط اقتصادی آمریکا اعلام کرده است که قیمت گوشت گاو در این کشور حدود ۱۲ درصد و قیمت مواد غذایی حدود ۴ درصد افزایش یافته است. اگرچه عوامل داخلی مانند کاهش تعداد دام، خشکسالی و افزایش تقاضا نیز در این روند نقش دارند اما شوکهای انرژی و حملونقل ناشی از بحرانهای دریایی، فشار مضاعفی بر بازار غذا وارد کرده است.
اهمیت تنگه هرمز تنها به عبور نفتکشها محدود نمیشود. این آبراه، یکی از اصلیترین مسیرهای انتقال انرژی جهان است و هرگونه اختلال در آن میتواند تعادل بازارهای جهانی را بر هم بزند.
بر اساس گزارشهای سازمان تجارت و توسعه ملل متحد (آنکتاد)، بخش قابل توجهی از تجارت انرژی جهان از این مسیر عبور میکند. نفت خام، فرآوردههای نفتی، گاز طبیعی مایعشده و حتی برخی نهادههای کشاورزی از جمله کالاهایی هستند که وابستگی بالایی به امنیت این مسیر دارند. اختلال در چنین مسیری باعث افزایش مستقیم قیمت نفت نمیشود، بلکه یک اثر زنجیرهای ایجاد میکند. نخست هزینه انتقال انرژی بالا میرود، سپس قیمت سوخت برای صنایع و حملونقل افزایش پیدا میکند و در نهایت این افزایش هزینه به کالاهای مصرفی منتقل میشود.
اقتصاد غذا یکی از نخستین بخشهایی است که از این شرایط تاثیر میپذیرد. تولید محصولات کشاورزی، فرآوری مواد غذایی، نگهداری سردخانهای و جابهجایی محصولات همگی وابستگی بالایی به انرژی دارند. بنابراین هر افزایش پایدار در هزینه انرژی، دیر یا زود در قیمت نهایی مواد غذایی نمایان میشود. در این میان، بازار گوشت گاو آمریکا نمونهای روشن از تاثیر بحرانهای جهانی بر قیمت کالاهای داخلی است. آمریکا اگرچه یکی از بزرگترین تولیدکنندگان گوشت گاو در جهان است اما به دلیل کاهش ذخایر دامی، خشکسالیهای چند سال اخیر و افزایش مصرف داخلی، بخشی از نیاز خود را از طریق واردات تامین میکند.
بر اساس دادههای منتشرشده، آمریکا سالانه حدود ۲.۷ میلیون تن گوشت گاو وارد میکند. افزایش هزینه حملونقل دریایی و بیمه، قیمت تمامشده این واردات را بالا برده و همزمان هزینه تولیدکنندگان داخلی را نیز افزایش داده است؛ زیرا دامداران با هزینه بالاتر خوراک دام، انرژی و حملونقل مواجه هستند.
افزایش قیمت مواد غذایی در شرایطی رخ داده که دولت دونالد ترامپ تلاش میکند کنترل هزینه زندگی را به عنوان یکی از محورهای اصلی سیاست اقتصادی خود مطرح کند. تورم مواد غذایی از جمله شاخصهایی است که حساسیت اجتماعی بالایی دارد، زیرا برخلاف برخی هزینههای دیگر، خانوارها افزایش آن را به صورت روزانه در خریدهای خود احساس میکنند. افزایش قیمت گوشت، لبنیات و سایر اقلام اساسی میتواند تاثیر مستقیمی بر ارزیابی مردم از عملکرد اقتصادی دولت داشته باشد.
ترامپ پیشتر نیز اذعان کرده بود که فشارهای اقتصادی میتواند بر تصمیمات سیاسی تاثیرگذار باشد. اکنون بحران هرمز این نگرانی را افزایش داده که ادامه اختلال در مسیرهای انرژی، تلاش دولت آمریکا برای کاهش فشار تورمی را دشوارتر کند. دولت آمریکا طی ماههای اخیر اقداماتی مانند افزایش تولید داخلی انرژی و استفاده از ظرفیتهای ذخیرهسازی را برای کاهش اثرات شوکهای بازار دنبال کرده است اما تجربه بحرانهای گذشته نشان داده که کنترل پیامدهای یک شوک بزرگ انرژی زمانبر است.
بازار انرژی جهانی به دلیل وابستگی شدید کشورها به تجارت دریایی، نسبت به ناامنی در مسیرهای کلیدی بسیار حساس است. حتی اگر تولید نفت کافی در جهان وجود داشته باشد، افزایش ریسک انتقال میتواند قیمت نهایی را بالا ببرد. به همین دلیل، بحران هرمز برای واشنگتن تنها یک چالش سیاست خارجی نیست؛ بلکه به مسالهای اقتصادی تبدیل شده که میتواند بر رضایت عمومی، هزینه زندگی و فضای سیاسی داخلی آمریکا اثر بگذارد.
یکی از مهمترین پیامدهای بحران تنگه هرمز، افزایش هزینههای زنجیره تامین جهانی است. در سالهای اخیر اقتصاد جهان بارها تجربه کرده که اختلال در یک مسیر تجاری میتواند تاثیراتی بسیار فراتر از منطقه وقوع بحران ایجاد کند.
همهگیری کرونا، جنگ روسیه و اوکراین و اکنون بحران خاورمیانه نشان دادهاند که امنیت غذایی دیگر فقط به میزان تولید وابسته نیست؛ بلکه به امنیت انرژی، حملونقل و تجارت بینالمللی نیز گره خورده است.
کودهای شیمیایی نیز یکی از بخشهای حساس در این زنجیره هستند. بسیاری از مواد اولیه تولید کود مانند آمونیاک و اوره به انرژی وابستهاند و اختلال در مسیرهای حملونقل یا افزایش قیمت گاز طبیعی میتواند هزینه تولید کشاورزی را افزایش دهد. این موضوع در نهایت به افزایش قیمت محصولات غذایی منجر میشود.
از سوی دیگر، افزایش هزینه سوخت، تنها واردات را گران نمیکند؛ بلکه هزینه فعالیت کامیونها، کشتیها، تجهیزات کشاورزی و صنایع بستهبندی را نیز بالا میبرد. به همین دلیل، اثر بحرانهای انرژی معمولا با فاصله زمانی در بازار غذا ظاهر میشود.
در آمریکا، افزایش قیمت گوشت گاو اکنون به یکی از نشانههای ملموس این فشار تبدیل شده است. محصولی که ارتباط مستقیمی با خاورمیانه ندارد اما از مسیر انرژی و حملونقل جهانی تحت تاثیر قرار گرفته است.
بحران تنگه هرمز در سال ۲۰۲۶ بار دیگر نشان داد که اقتصاد جهانی تا چه اندازه به چند مسیر محدود و حیاتی وابسته است. یک آبراه کوچک در خلیج فارس میتواند بر قیمت نفت، هزینه حملونقل و حتی قیمت مواد غذایی در کشوری مانند آمریکا تاثیر بگذارد.
برای دولت ترامپ، مساله فقط مدیریت یک بحران خارجی نیست؛ بلکه کنترل تبعات اقتصادی آن نیز اهمیت دارد. افزایش هزینه زندگی، به ویژه در بخشهایی مانند غذا و انرژی، از مهمترین عوامل تاثیرگذار بر نگاه افکار عمومی به عملکرد دولتهاست.
اکنون پرسش اصلی این است که آیا فشار اقتصادی ناشی از انسداد هرمز میتواند واشنگتن را به سمت کاهش تنشهای ژئوپلیتیکی سوق دهد یا اینکه اقتصاد جهانی باید خود را برای دورهای طولانیتر از هزینههای بالاتر انرژی و غذا آماده کند. آنچه روشن است اینکه جنگها و بحرانهای دریایی دیگر محدود به میدان نبرد نیستند؛ اثر آنها از مسیر بازارها عبور میکند و در نهایت به سبد خرید خانوارها میرسد. تنگه هرمز هزاران کیلومتر با آمریکا فاصله دارد اما تاثیر آن امروز در قیمت گوشت و مواد غذایی روی میز شهروندان این کشور دیده میشود.