به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ آمار ترانزیت خارجی در حالی با افت مواجه شده که ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در مسیر اتصال آسیای مرکزی، قفقاز، ترکیه، کشورهای حوزه خلیج فارس و شبهقاره هند قرار گرفته و توسعه ترانزیت یکی از ظرفیتهای مهم کشور برای افزایش درآمدهای غیرنفتی و تقویت جایگاه ایران در تجارت منطقهای محسوب میشود.
نکته مهم در بررسی این آمار آن است که ارزش دلاری کالاهای عبوری در رویه ترانزیت خارجی در آمار گمرکی به شکل ارزش واردات و صادرات ثبت نمیشود و بنابراین شاخص اصلی برای سنجش عملکرد این بخش، حجم کالا بر اساس وزن است.
مقایسه آمار پنج ماهه امسال و سال گذشته نشان میدهد حجم ترانزیت خارجی کشور حدود ۱.۵ میلیون تن کاهش یافته است. به این ترتیب، در پنج ماه نخست امسال حدود ۸۱ درصد حجم ترانزیت مدت مشابه سال قبل از مسیر ایران عبور کرده است.
این کاهش البته لزوما به معنای از دست رفتن دائمی بازار ترانزیتی ایران نیست، چرا که شرایط منطقهای و تغییر مسیر جریان کالا در ماههای اخیر نقش مهمی در عملکرد کریدورهای کشور داشته است.
در واقع، همزمان با کاهش حجم کل ترانزیت، برخی مرزها و مسیرهای زمینی کشور با افزایش حجم عبور کالا مواجه شدهاند که نشان میدهد بخشی از جریان ترانزیتی در حال تغییر مسیر و استفاده از مسیرهای جایگزین است.
یکی از مهمترین عواملی که در تحلیل افت ترانزیت خارجی کشور باید مورد توجه قرار گیرد، شرایط جنگی و محدودیتهای ایجادشده در جنوب کشور است.
هرمزگان و بهویژه بندر شهید رجایی از مهمترین مبادی ورود و خروج کالا در کشور محسوب میشوند و بخشی از جریان ترانزیتی ایران از طریق بنادر جنوبی وارد شبکه حملونقل کشور میشود. با توجه به شرایط جنگی و محدودیتهای ایجادشده در فعالیت تجاری و لجستیکی در جنوب کشور، بخشی از جریان کالا با اختلال یا تغییر مسیر مواجه شد. طبیعی است که چنین شرایطی در کوتاهمدت بر آمار ترانزیت خارجی نیز اثر بگذارد.
در واقع، زمانی که یکی از مبادی اصلی ورود کالا با محدودیت مواجه میشود، انتقال کالا به مسیرهای جایگزین نیازمند زمان، ظرفیت حملونقل و هماهنگی میان دستگاههای مختلف است و نمیتوان انتظار داشت تمام حجم از دسترفته بلافاصله از مسیر دیگری جبران شود.
در مقابل کاهش حجم کلی ترانزیت، برخی مرزهای زمینی کشور شاهد افزایش قابل توجه عبور کالا بودهاند. مرز بازرگان یکی از مهمترین نمونهها در این زمینه است. با تغییر بخشی از مسیرهای تجاری به دنبال محدودیتهای ایجادشده در بنادر جنوبی، حجم کالاهای عبوری از این مرز افزایش یافته است.
این اتفاق نشان میدهد شبکه ترانزیتی کشور در برابر شوکهای منطقهای کاملا متوقف نشده و بخشی از فعالان تجاری توانستهاند مسیرهای جایگزین را انتخاب کنند.
با این حال، افزایش فشار بر مرزهای زمینی نیز بدون هزینه نبوده است. رشد حجم تردد کامیونها در برخی مرزها موجب افزایش زمان انتظار و ایجاد گلوگاههای جدید شده است. بنابراین، جایگزینی مسیرها در کوتاهمدت الزاما به معنای حفظ همان سطح از کارایی مسیرهای قبلی نیست.
در مرزهای شرقی نیز طی ماههای اخیر شاهد افزایش فعالیت برخی مسیرهای ترانزیتی میان ایران و پاکستان بودهایم. این مسیرها میتوانند در کنار مرزهای شمالی و غربی، بخشی از بار ترانزیتی کشور را در شرایطی که برخی مبادی جنوبی با محدودیت مواجه هستند، جذب کنند.
با این حال، ظرفیت این مسیرها نیز محدود است و توسعه آنها نیازمند زیرساخت مناسب جادهای و ریلی، افزایش ظرفیت پایانههای مرزی، تسهیل فرآیندهای گمرکی و همچنین ثبات امنیتی در کشورهای مسیر است. بنابراین، افزایش ترانزیت از برخی مرزهای ایران و پاکستان را باید بیشتر به عنوان نشانهای از تغییر مسیر جریان کالا در شرایط فعلی ارزیابی کرد و نه لزوما جبران کامل افت ترانزیت کشور.
کاهش ۱۸ درصدی ترانزیت خارجی ایران در پنج ماهه نخست سال را نمیتوان صرفا یک اتفاق منفی و بلندمدت تلقی کرد. شرایط خاص منطقه و جنگ، محدودیت در برخی مبادی جنوبی و تغییر مسیر جریان کالا، عوامل مهمی در شکلگیری این کاهش بودهاند.
از سوی دیگر، افزایش حجم ترانزیت در برخی مرزها نشان میدهد مسیرهای تجاری ایران همچنان فعال هستند و در صورت رفع محدودیتهای موجود، امکان بازگشت بخشی از جریان کالا به مسیرهای قبلی وجود دارد.
با این حال، آمار موجود یک پیام مهم برای سیاستگذار دارد؛ ایران برای تبدیل موقعیت جغرافیایی خود به درآمد پایدار ترانزیتی، نباید به یک یا چند مسیر و بندر وابسته باشد. توسعه همزمان بنادر، مرزهای زمینی، خطوط ریلی و شبکه جادهای میتواند قدرت انعطاف کریدورهای کشور را در برابر شوکهای منطقهای افزایش دهد.
در مجموع، عبور حدود ۶.۵ میلیون تن کالای ترانزیتی از مسیر ایران در پنج ماهه نخست سال، در مقایسه با ۸ میلیون تن مدت مشابه سال قبل، بیانگر افت حدود ۱۸ درصدی ترانزیت خارجی کشور است. با وجود رشد فعالیت برخی مرزها از جمله بازرگان و مسیرهای ایران و پاکستان، افزایش این حجم نتوانسته افت ایجادشده در کل شبکه ترانزیتی را جبران کند.
به نظر میرسد بخش قابل توجهی از این افت تحت تاثیر شرایط خاص ماههای اخیر و اختلال در برخی مبادی جنوبی قرار گرفته است؛ با این حال، نحوه مدیریت مسیرهای جایگزین و تقویت زیرساختهای ترانزیتی میتواند تعیین کند که این کاهش صرفا یک افت موقت باشد یا به از دست رفتن بخشی از بازار منطقهای ترانزیت ایران منجر شود.