به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ بحران اقتصادی در سوریه با افزایش شدید قیمت سوخت به نقطه جوش رسیده است. آنچه از هفته گذشته در این کشور آغاز شد، امروز به گستردهترین موج اعتراضات سراسری از زمان سقوط نظام بشار اسد تاکنون تبدیل شده و به سرعت در حال تبدیل شدن به یک بحران سیاسی تمامعیار برای دولت جولانی است.
در حالی که سوریه سالها با بحران اقتصادی و معیشتی دستوپنجه نرم میکند، دولت جولانی هفته گذشته اعلام کرد که قیمت فرآوردههای نفتی را به طور قابل توجهی افزایش میدهد. بر اساس اعلام وزارت انرژی سوریه، قیمت هر لیتر بنزین اکتان ۹۵ از ۱۵۲ به ۱۹۵ لیر، بنزین اکتان ۹۰ از ۱۴۷ به ۱۸۵ لیر، و مازوت از ۱۲۵ به ۱۷۵ لیر افزایش یافت؛ یعنی حدود ۴۰ درصد گرانتر شد.
مسوولان سوری دلیل این افزایش را «هزینههای استثنایی تامین سوخت در بازارهای جهانی» و توقف پالایشگاه بانیاس برای تعمیرات اساسی اعلام کردند؛ وزارت انرژی سوریه مدعی شده که این افزایش «موقتی» است و هدف آن «تضمین تداوم عرضه» است. اما واقعیت میدانی چیز دیگری را نشان میدهد.
افزایش قیمت سوخت، شرارهای بود که به انبار باروت نارضایتیهای معیشتی در سوریه افتاد. اعتراضات از روز یکشنبه ۱۳ سپتامبر در هشت استان این کشور آغاز شد و به سرعت گسترش یافت. در ادلب، معترضان بزرگراه بینالمللی دمشق-حلب را در نزدیکی معرة النعمان مسدود کردند. در حومه حلب، جاده غازی عنتاب-حلب در نزدیکی اعزاز بسته شد. در شرق سوریه، معترضان در رقه و دیرالزور و حسکه دست به قطع جادهها و آتش زدن لاستیکها زدند و از عبور تانکرهای نفت خام به سمت مرکز سوریه جلوگیری کردند.
بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز، این گستردهترین اعتراضات در سوریه از زمان سقوط بشار اسد تاکنون است. یک راننده تاکسی ۴۴ ساله در حلب به رویترز گفته است: «مسافران همین حالا هم به کرایه بالاتر اعتراض میکنند. حالا سبزیجات و همه چیز با قیمت سوخت بالا میرود. راهحل چیست؟ دزدی کنیم؟ نمیتوانیم دزدی کنیم.»
در میان شعارهای معترضان، اعتراض به حضور و سیاستهای آمریکا در سوریه جایگاه ویژهای دارد. معترضان در شرق سوریه با شعارهایی علیه واشنگتن، آن را به «سرقت ثروتهای» این کشور متهم میکنند. این اتهامها بیپایه نیست. چندی پیش، سخنگوی وزارت خارجه چین علنا اعلام کرد که نیروهای آمریکایی مستقر در سوریه روزانه تا ۶۶ هزار بشکه نفت را «میدزدند»؛ رقمی معادل ۸۲ درصد کل تولید نفت سوریه.
آمریکا و متحدانش در سالهای گذشته با استفاده از صدها تانکر، نفت سوریه را از طریق گذرگاههای غیرقانونی به پایگاههای خود در عراق منتقل کردهاند. همزمان مردم سوریه در صفهای طولانی برای تهیه سوخت مورد نیاز خود منتظر میمانند. این تناقض، خشم عمومی را دوچندان کرده است.
برای درک عمق بحران، باید نگاهی به آمار تولید نفت سوریه انداخت. بر اساس دادههای وزارت انرژی سوریه، تولید نفت خام این کشور در سال ۲۰۱۱ حدود ۳۸۶ هزار بشکه در روز بود . این رقم در پایان سال ۲۰۲۴ به حدود ۲۴ هزار بشکه در روز سقوط کرد و پس از سقوط بشار اسد، به حدود ۱۰۰ تا ۱۱۰ هزار بشکه در روز افزایش یافت . با این حال، این رقم همچنان حدود ۷۰ درصد کمتر از سطح سال ۲۰۱۱ است.
در نیمه اول سال ۲۰۲۶، مجموع تولید نفت خام سوریه به ۱۴.۸ میلیون بشکه رسید که معادل میانگین روزانه حدود ۸۱ هزار بشکه است. تولید گاز طبیعی خام نیز ۱.۴۲۹ میلیارد متر مکعب بود.
سوریه روزانه به حدود ۳۰۰ تا ۳۲۵ هزار بشکه نفت و فرآوردههای نفتی نیاز دارد، در حالی که تولید داخلی آن فقط حدود ۱۰۰ هزار بشکه در روز است؛ یعنی تولید محلی تنها حدود یکسوم نیاز کشور را پوشش میدهد و شکاف ۲۰۰ هزار بشکهای باید از طریق واردات پر شود.
اما مشکل به همینجا ختم نمیشود. عبدالحمید سلات، مدیر اطلاعرسانی وزارت انرژی سوریه توضیح میدهد که «تولید ۱۰۰ هزار بشکه نفت خام به معنای دسترسی به همان مقدار بنزین و مازوت نیست، زیرا حدود ۸۰ درصد نفت خام محلی سوریه از نوع سنگین است و با ظرفیتهای پالایشی موجود سازگار نیست.»
وضعیت پالایشگاههای سوریه بحرانی است. پالایشگاه حمص که ظرفیت اسمی آن ۱۰۷ هزار بشکه در روز است، هماکنون تنها با ظرفیت حدود ۳۰ هزار بشکه در روز کار میکند. پالایشگاه بانیاس نیز با ظرفیت اسمی ۱۲۰ هزار بشکه در روز، به دلیل رسیدن وضعیت فنی به مرحله بحرانی، وارد تعمیرات اساسی اضطراری شده و به طور موقت از مدار خارج شده است. این تعطیلی که حدود دو ماه طول میکشد، ظرفیت پالایش محلی را بیش از پیش کاهش داده است.
قبل از ورود پالایشگاه بانیاس به عمره (تعمیرات اساسی اضطراری)، سوریه بخشی از نفت خام مناسب برای پالایش را وارد میکرد و در کنار آن، فرآوردههای نفتی آماده نیز وارد میشد. اما امروز، بر اساس اعلام وزارت انرژی، حدود ۷۴ درصد نیاز بازار به مازوت، ۸۱ درصد بنزین و ۹۶ درصد گاز خانگی از طریق واردات تامین میشود.
سوریه برای تامین این حجم از واردات، به چند مسیر محدود وابسته است. بر اساس گزارشها، دمشق بخش عمده نیاز نفتی خود را از روسیه تامین میکند. پیش از سقوط نظام اسد، ایران ماهانه یک تا دو نفتکش سوئزمکس به پالایشگاه بانیاس ارسال میکرد که متوسط آن حدود ۵۰ هزار بشکه در روز در سال ۲۰۲۴ بود اما پس از سقوط دمشق، این خط تامین قطع شد.
در همین حال، ترکیه که از حامیان اصلی دولت جولانی است، تاکنون نتوانسته یا نخواسته است قرارداد نفتی قابل توجهی با دمشق امضا کند. گزارش رویترز حاکی از آن است که تلاشهای مقامات انرژی سوریه برای نهایی کردن یک معامله نفتی با ترکیه تاکنون ناموفق بوده و آنکارا ترجیح داده در تعامل اقتصادی با دمشق، «اقتصاد را بر سیاست» غلبه دهد. این در حالی است که وزیر انرژی ترکیه از آمادگی برای همکاری در زمینه اکتشاف نفت و گاز در سوریه خبر داده اما این اظهارات تاکنون به قرارداد عملی منجر نشده است.
پس از سقوط نظام اسد، چند قرارداد و تفاهمنامه در بخش انرژی سوریه امضا شده است. مهمترین آنها قرارداد ۲۵ ساله با شرکت آمریکایی «اچکیان» برای توسعه میادین نفتى الرمیلان در شمال شرق سوریه است. این قرارداد که اولین سرمایهگذاری بزرگ آمریکایی در بخش انرژی سوریه پس از سقوط اسد محسوب میشود، هدفش افزایش تولید الرمیلان از ۸۰ هزار بشکه فعلی به ۲۵۰ هزار بشکه در روز تا سال ۲۰۲۸ است.
همچنین دولت سوریه با چهار شرکت سعودی در زمینه حفاری، توسعه و افزایش تولید نفت و گاز توافقنامه امضا کرده است. با این حال، کارشناسان تاکید میکنند که توسعه میادین نفتی زمانبر است و معمولا دو تا سه سال طول میکشد تا تولید واقعی آغاز شود.
برخلاف تصور رایج، بحران سوخت در سوریه پدیدهای تازه نیست. در زمان بشار اسد نیز این کشور با بحران شدید سوخت و افزایش قیمتها دستوپنجه نرم میکرد. در اوت ۲۰۲۳، دولت اسد قیمت بنزین را از ۳۰۰۰ لیر به ۸۰۰۰ لیر افزایش داد؛ یعنی حدود ۱۶۵ درصد گرانتر شد. قیمت مازوت نیز از ۷۰۰ لیر به ۲۰۰۰ لیر رسید که رشدی ۱۸۰ درصدی را نشان میداد.
این افزایش قیمتها در آن زمان نیز موجی از اعتراضات را در استانهای سویدا، درعا و حومه دمشق به راه انداخت. در واقع، سیاست تدریجی حذف یارانهها که دولت اسد در پیش گرفته بود، همان الگویی است که دولت جولانی اکنون ادامه میدهد. تفاوت اصلی در این است که در آن زمان، ایران به عنوان متحد استراتژیک، بخشی از نیاز نفتی سوریه را تامین میکرد و این وابستگی، فشار را تا حدی کاهش میداد. اما امروز، با قطع این خط تامین و عدم جایگزینی سریع آن، بحران سوخت شکل حادتری به خود گرفته است.
ترکیه که از ابتدای سقوط نظام اسد، از حامیان اصلی دولت جولانی بوده و روابط سیاسی و امنیتی گستردهای با دمشق دارد، در حوزه انرژی تاکنون نقش عملی قابل توجهی ایفا نکرده است. تحلیلگران میگویند دلیل این امر ترکیبی از محدودیتهای اقتصادی و محاسبات سیاسی است. ترکیه خود واردکننده انرژی است و ظرفیت مازاد پالایشگاهی قابل توجهی برای صادرات به سوریه ندارد. از سوی دیگر، آنکارا ترجیح میدهد سرمایهگذاری در بخش انرژی سوریه را مشروط به تضمینهای امنیتی و بازگشت سرمایه کند، چیزی که در شرایط بیثبات فعلی سوریه دشوار به نظر میرسد.
با ادامه اعتراضات و گسترش آن به شهرهای بزرگ سوریه، دولت جولانی در تنگنای سختی قرار گرفته است؛ از یکسو تحت فشار افکار عمومی برای کاهش قیمتها و مهار تورم است و از سوی دیگر، وابستگی شدید سوریه به واردات سوخت و نبود زیرساختهای پالایشی، هرگونه عقبنشینی سریع را دشوار میکند.
آمار و ارقام به روشنی نشان میدهد که سوریه امروز از نظر انرژی در وضعیتی شکننده قرار دارد؛ تولید نفت یکسوم نیاز، پالایشگاههای نیمهتعطیل، وابستگی ۷۴ تا ۹۶ درصدی به واردات، و قراردادهایی که اگرچه امیدوارکننده به نظر میرسند اما نتایج عملی آنها دستکم دو تا سه سال دیگر مشخص خواهد شد. در این میان، وعدههای «رفاه و پیشرفت» برای سوریه جدید، در برابر واقعیت یک اقتصاد ویران و مردمی که زیر خط فقر زندگی میکنند، رنگ باخته است.