به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ بانک مرکزی این‌بار هم برای مدیریت بازار ارز به جای آنکه صرفا از پشت صحنه و از طریق معامله‌گران وارد بازار شود، عرضه مستقیم اسکناس به مردم را به یکی از ابزارهای مداخله تبدیل کرده است، به گونه‌ای که افراد بالای ۱۸ سال می‌توانند با کد ملی خود تا سقف ۱۰ هزار دلار از مسیر بانک‌های منتخب، ارز خریداری کنند.
اجرای طرح (عرضه ۲ میلیارد دلار اسکناس) از ۱۱ مهر در بانک‌های ملی، ملت، تجارت، صادرات و سامان آغاز شد و نرخ اولیه عرضه حدود ۲۵۹ هزار تومان برای هر دلار اعلام شد. سقف ۱۰ هزار دلار البته به معنای الزام متقاضی به خرید این میزان نیست و هر فرد می‌تواند متناسب با نیاز خود مبالغ پایین‌تری خریداری کند.
این سیاست را باید فراتر از یک سهمیه ارزی دید. بانک مرکزی عملا تلاش کرده تقاضایی را که پیش از این برای پاسخ گرفتن به بازار غیررسمی یا شبکه دلالی مراجعه می‌کرد، به کانالی رسمی، شفاف و قابل رصد منتقل کند. وقتی متقاضی می‌داند می‌تواند با کد ملی و از مسیر بانک ارز مورد نیاز خود را تهیه کند، بخشی از انگیزه حضور در بازاری که نرخ آن تحت تاثیر هیجان، خبرهای سیاسی و معاملات محدود شکل می‌گیرد، کاهش پیدا می‌کند.
یکی از مهم‌ترین نکاتی که عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی شب گذشته در گفت‌وگوی ویژه خبری مطرح کرد، میزان واقعی خرید مردم بود. برخلاف این تصور که متقاضیان برای دریافت کامل سهمیه ۱۰ هزار دلاری صف کشیده‌اند، همتی اعلام کرد میانگین خرید انجام‌شده حدود ۵ هزار دلار بوده و حتی خریدهای ۵۰۰ و هزار دلاری نیز ثبت شده است.
پیگیری اقتصاد معاصر نشان میدهد نسبت به روز اول عرضه، تقاضاها هر روز به صورت پله‌ای کاهشی شده است و در پایان ساعات اداری رقم کل خرید حداکثر 2 الی 3 میلیون دلار بود و امروز کل تقاضا از این عدد هم کمتر شد.
از منظر مدیریت انتظارات باید گفت بازار ارز تنها با میزان اسکناس موجود حرکت نمی‌کند؛ بخش مهمی از تقاضا زمانی شکل می‌گیرد که مردم تصور کنند فردا دلار گران‌تر خواهد شد. کافی است این انتظار شکل بگیرد تا تقاضای احتیاطی و سرمایه‌ای وارد بازار شود و خود به موتور افزایش قیمت تبدیل شود. عرضه مستقیم بانک مرکزی این پیام را به بازار مخابره کرده که در برابر افزایش تقاضا، سمت عرضه نیز می‌تواند بزرگ شود و قرار نیست خریدار صرفا با یک بازار کم‌عمق غیررسمی مواجه باشد.
بخش قابل توجه سخنان دیشب رئیس کل بانک مرکزی متوجه انتظارات تورمی بود. همتی در پاسخ به انتقادهایی مبنی بر چرایی عرضه ارز از محل بانک مرکزی و احتمال اسیب دیدن ذخایر ارزی و سودکردن عده‌ای سرمایه‌دار، تاکید کرد: معلوم نیست کسانی که امروز ارز می‌خرند الزاما سود کنند! وی در گفت‌وگوی تلویزیونی خود این پرسش را مطرح کرد که از کجا می‌دانید آنها نفع می‌برند؟ و افزود ممکن است یک ماه بعد شرایط برعکس شود و همان زمان گفته شود کسانی که ارز خریدند، تصمیم اشتباهی گرفته‌اند.
این جمله را می‌توان مهم‌ترین پیام رئیس کل بانک مرکزی به تقاضای سرمایه‌ای بازار دانست. بانک مرکزی در واقع نمی‌خواهد صرفا دلار بفروشد؛ بلکه تلاش دارد این تصور را نیز بشکند که خرید ارز در هر قیمتی یک معامله یک‌طرفه و بدون زیان است؛ همتی همچنین تاکید کرده نرخ کنونی دلار به معنای کف‌سازی بانک مرکزی نیست. به گفته وی تجربه دوره‌های قبلی نیز نشان داده پس از جهش‌های ناشی از انتظارات، امکان عقب‌نشینی قیمت وجود دارد. رئیس کل بانک مرکزی گفته هدف مداخله، تثبیت یک نرخ بالا نیست و عرضه ارز می‌تواند تا زمانی که ضرورت مدیریت بازار وجود داشته باشد ادامه پیدا کند.
این سخنان برای بازاری که بخش مهمی از تقاضای آن با انتظار افزایش دائمی قیمت شکل گرفته، یک هشدار جدی محسوب می‌شود. کسی که در نزدیکی قله‌های قیمتی و صرفا با تصور ادامه افزایش نرخ وارد بازار می‌شود، علاوه بر ریسک سیاسی و اقتصادی، ریسک مداخله مستقیم بانک مرکزی را نیز پذیرفته است.
رفتار نرخ ارز در روزهای اخیر نیز نشان میدهد بازار حداقل در کوتاه‌مدت از شتاب افزایشی، فاصله گرفته است. دلار در بازار آزاد روز ۱۲ مهر تا حدود ۲۷۳ هزار تومان بالا رفت اما در معاملات روز گذشته در محدوده ۲۶۸ هزار تومان و امروز 262 هزارتومان قرار گرفت؛ یعنی نسبت به قله اخیر بیش از چهار هزار تومان عقب نشست. البته نمی‌توان همه این کاهش را فقط به یک عامل نسبت داد و بازار ارز تحت تاثیر اخبار سیاسی، انتظارات، نقدینگی و تحولات منطقه‌ای نیز قرار دارد؛ با این حال عرضه گسترده بانک مرکزی و اعلام آمادگی برای ادامه مداخله، یکی از مهم‌ترین متغیرهایی بوده که معادله سمت عرضه را تغییر داده است.
بانک مرکزی اعلام کرده در مرحله نخست حدود یک میلیارد دلار اسکناس برای مداخله در بازار عرضه می‌کند و ظرفیت برنامه می‌تواند تا حدود دو میلیارد دلار ادامه پیدا کند. این میزان در مقایسه با اندازه تقاضای روزمره بازار نقدی، پیام روشنی دارد؛ سیاست‌گذار می‌خواهد نشان دهد در صورت ایجاد تقاضای هیجانی، امکان افزایش عرضه وجود دارد. در عین حال همتی اعلام کرده بانک مرکزی تا نیمه مهر امسال حدود ۲۴.۹ میلیارد دلار ارز برای واردات کالا تامین کرده است. این رقم نشان میدهد عرضه اسکناس ۱۰ هزار دلاری در کنار تامین نیازهای تجاری و وارداتی انجام شده و سیاست‌گذار آن را جایگزین تامین ارز کالاهای اساسی، دارو و مواد اولیه نکرده است.
طرح جدید ارزی را نمی‌توان جدا از تشدید فشارهای مالی آمریکا در هفته‌های اخیر بررسی کرد. وزارت خزانه‌داری آمریکا از اواخر مرداد عملیات موسوم به Economic Outcast را برای تشدید محدودیت مالی علیه ایران آغاز کرده و طی هفته‌های گذشته بانک‌ها، شبکه‌های مالی، بخش حمل‌ونقل، دارایی‌های دیجیتال و برخی شبکه‌های مرتبط با تجارت ایران را هدف تحریم‌های جدید قرار داده است. وزارت خزانه‌داری اول اکتبر نیز دور دیگری از اقدامات علیه شبکه‌های مالی مرتبط با ایران را اعلام کرد.
هدف اعلام‌شده واشنگتن محدود کردن کانال‌های درآمدی و دسترسی ایران به شبکه‌های مالی بین‌المللی است. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، نیز بارها درباره تشدید فشار بر منابع مالی و ارزی ایران سخن گفته است.
همتی نیز در این باره گفت یکی از اهداف تعیین سقف بالای ۱۰ هزار دلار آن بوده که بانک مرکزی نشان دهد برخلاف ادعاهای مطرح‌شده درباره پایان یافتن منابع ارزی ایران، همچنان توان پاسخ به تقاضای بازار را دارد. به گفته وی، آمریکا به دنبال خارج کردن ارز از کنترل سیاست‌گذار بوده و بانک مرکزی در واکنش به افزایش التهاب، سریع وارد بازار شده است.
رئیس کل بانک مرکزی همچنین گفته آمریکایی‌ها از ماه‌ها قبل از فروپاشی سریع اقتصاد ایران سخن می‌گفتند اما این هدف محقق نشده است. وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز خود رسما تایید کرده که کارزار تازه‌ای برای تشدید فشار اقتصادی و قطع کانال‌های مالی ایران در جریان است.
بنابراین دقیق‌تر آن است که گفته شود فشار اقتصادی آمریکا همچنان واقعی و قابل توجه است اما تا این مقطع نتوانسته توان بانک مرکزی برای تامین نیازهای اصلی ارزی یا مداخله گسترده در بازار اسکناس را از بین ببرد. عرضه یک میلیارد دلاری در مرحله نخست و باز گذاشتن سقف خرید تا ۱۰ هزار دلار از این منظر پیامی به بازار داخلی و طرف خارجی محسوب می‌شود که منابع مداخله‌ای بانک مرکزی هنوز فعال است.
تحولات روزهای اخیر یک تلنگر دیگر نیز برای خریداران خرد دارد. دلار، برخلاف تصور بخشی از جامعه، دارایی بدون ریسک نیست. نرخ ارز در ایران می‌تواند ظرف مدت کوتاهی تحت تاثیر خبر سیاسی، تصمیم بانک مرکزی، تغییر عرضه یا تحولات بین‌المللی چندین درصد جابه‌جا شود.
وقتی رئیس کل بانک مرکزی آشکارا اعلام می‌کند نرخ فعلی را کف بازار نمی‌داند و امکان کاهش نرخ وجود دارد، خرید دلار صرفا با این فرض که ارز همیشه گران می‌شود، می‌تواند برای خریدارانی که در قله وارد بازار می‌شوند زیان‌آور باشد. نمونه همین اتفاق در روزهای اخیر قابل مشاهده است؛ فردی که دلار را در قله بیش از ۲۷۳ هزار تومانی خریداری کرده، تنها چند روز بعد با نرخ پایین‌تری در بازار روبه‌رو شده است. ادامه مداخله بانک مرکزی نیز این ریسک را برای خریداران کوتاه‌مدت افزایش میدهد.
از این منظر تبدیل همه پس‌انداز خانوار به ارز را نمی‌توان یک استراتژی بدون ریسک دانست. برای افرادی که هدفشان حفظ سرمایه با نوسان کمتر است، ابزارهایی نظیر صندوق‌های درآمد ثابت از منظر نوسان قیمتی در طبقه کم‌ریسک‌تری قرار می‌گیرند. بازار سهام نیز می‌تواند برای سرمایه‌گذاران دارای افق بلندمدت و پذیرش ریسک، مسیر مشارکت در دارایی‌های مولد باشد؛ هرچند بورس نیز ذاتا بدون ریسک نیست و انتخاب آن باید متناسب با افق سرمایه‌گذاری انجام شود.
مهم‌ترین تفاوت شرایط کنونی بازار ارز با دوره اوج التهاب این است که اکنون خریدار می‌داند در برابر خود فقط دلال و بازار غیررسمی را ندارد. بانک مرکزی حاضر شده مستقیما به نیاز ارزی اشخاص پاسخ دهد و سقفی را انتخاب کرده که از متوسط خرید واقعی مردم بالاتر است. میانگین حدود پنج هزار دلاری خرید در برابر سقف ۱۰ هزار دلار، نبود صف‌های سنگین برای دریافت کل سهمیه و عقب‌نشینی نرخ از قله اخیر، دست‌کم در روزهای نخست نشان میدهد بخش قابل توجهی از تقاضای ایجادشده در بازار ماهیت احتیاطی و انتظاری داشته است، نه اینکه همه متقاضیان واقعا به ۱۰ هزار دلار ارز نیاز داشته باشند.
در چنین شرایطی مهم‌ترین دستاورد سیاست جدید صرفا میزان دلاری نیست که بانک مرکزی فروخته؛ بلکه این پیام است که هر زمان تقاضای حاشیه‌ای بخواهد نرخ غیررسمی را از متغیرهای واقعی اقتصاد جدا کند، سیاست‌گذار می‌تواند سمت عرضه را تقویت کند. هنوز برای اعلام پایان نوسانات بازار ارز زود است و فشارهای خارجی نیز ادامه دارد، اما تحولات چند روز اخیر نشان داده بانک مرکزی فعلا اجازه نداده جهش نرخ بدون پاسخ بماند. سقف ۱۰ هزار دلاری، عرضه گسترده اسکناس و اعلام صریح ادامه مداخله، بخشی از قدرت نرخ‌سازی را از بازار غیررسمی گرفته و دوباره بانک مرکزی را به بازیگر اصلی سمت عرضه تبدیل کرده است.
در نهایت شاید مهم‌ترین جمله برای خریداران همان پرسشی باشد که رئیس کل بانک مرکزی در تلویزیون مطرح کرد؛ چه تضمینی وجود دارد کسی که امروز ارز می‌خرد، یک ماه دیگر از خرید خود متضرر نشده باشد؟ بازار ارز همان‌قدر که می‌تواند تحت تاثیر یک موج سیاسی صعود کند، با تغییر انتظارات و ورود عرضه نیز می‌تواند مسیر معکوس را طی کند؛ و همین ویژگی دلار را از یک سود تضمین‌شده به یک دارایی با ریسک جدی تبدیل می‌کند.