به گزارش اقتصاد معاصر؛ تشدید اختلالات در مسیرهای حمل‌ونقل دریایی انرژی در پی جنگ ایران، بحران بازار جهانی نفت را وارد مرحله تازه‌ای کرده است؛ به‌طوری‌که افزایش هزینه اجاره نفتکش‌ها و کاهش دسترسی به ناوگان حمل نفت، فشار مضاعفی بر تجارت جهانی انرژی وارد کرده است.
بر اساس گزارش منتشرشده در پایگاه تخصصی اویل‌پرایس در 10 اکتبر 2026، نرخ اجاره روزانه نفتکش‌های غول‌پیکر حامل نفت خام در مسیر خلیج فارس به شرق آسیا، در هفته نخست اکتبر با افزایش 40 درصدی از یک میلیون و 400 هزار دلار عبور کرده است؛ رکوردی که در ادامه جهش نرخ‌های حمل‌ونقل دریایی در ماه سپتامبر به ثبت رسیده است.
این افزایش هزینه‌ها در شرایطی رخ می‌دهد که تغییر مسیرهای تجاری، طولانی‌شدن عملیات بارگیری و افزایش انتقال نفت از یک کشتی به کشتی دیگر در نزدیکی تنگه هرمز، ظرفیت مؤثر ناوگان نفتکش‌های جهان را تحت فشار قرار داده است.
یکی از نشانه‌های تشدید بحران در بازار حمل‌ونقل نفت، افزایش چشمگیر هزینه اجاره نفتکش‌ها در مسیرهای خارج از خاورمیانه است. بر اساس این گزارش، شرکت بزرگ تجارت کالا ترافیگورا یک نفتکش غول‌پیکر را برای انتقال نفت خام از سواحل خلیج مکزیک آمریکا به چین با هزینه‌ای حدود 76 میلیون دلار اجاره کرده است.
این رقم در مقایسه با هزینه 7 تا 10 میلیون دلاری حمل محموله‌های مشابه پیش از جنگ، افزایشی چندبرابری را نشان می‌دهد. همچنین گزارش شده است که هزینه اجاره یک نفتکش در مسیر خلیج مکزیک آمریکا به ژاپن به حدود 82 میلیون دلار رسیده؛ رقمی که بنا بر گزارش بلومبرگ، نسبت به سه هفته قبل حدود 50 درصد افزایش داشته است.
با فرض حمل حدود 2 میلیون بشکه نفت در یک نفتکش، هزینه 76 میلیون دلاری اجاره کشتی معادل حدود 38 دلار به‌ازای هر بشکه خواهد بود. این رقم نشان می‌دهد هزینه حمل دریایی در برخی مسیرها می‌تواند سهم قابل‌توجهی از قیمت نهایی نفت تحویلی را به خود اختصاص دهد.
البته این محاسبه به حجم واقعی محموله و شرایط قرارداد بستگی دارد و نباید آن را به‌عنوان نرخ عمومی حمل نفت در تمام مسیرهای جهان در نظر گرفت.
یکی از عوامل اصلی افزایش هزینه حمل نفت، تغییر الگوی انتقال محموله‌ها در اطراف تنگه هرمز است.
بر اساس گزارش اویل‌پرایس، بخشی از نفت منطقه از طریق انتقال کشتی‌به‌کشتی در خلیج عمان جابه‌جا می‌شود. این روش، به‌ویژه در شرایطی که عملیات انتقال با انتظار طولانی و محدودیت‌های عملیاتی همراه باشد، موجب افزایش مدت درگیری نفتکش‌ها در هر سفر می‌شود.
در نتیجه، تعداد نفتکش‌های آماده برای فعالیت در سایر مسیرهای مهم تجارت جهانی کاهش می‌یابد. این وضعیت به‌ویژه بر نفتکش‌های بسیار بزرگ حامل نفت خام موسوم به «VLCC» اثر گذاشته است؛ شناورهایی که نقش مهمی در انتقال محموله‌های بزرگ نفتی در مسیرهایی مانند خلیج مکزیک آمریکا به آسیا دارند.
افزایش تقاضا برای نفتکش‌های غول‌پیکر در مسیرهای خاورمیانه، صاحبان کشتی‌ها را به سمت بازارهایی با نرخ اجاره بالاتر سوق داده است. در مقابل، خریداران و تولیدکنندگان نفت در سایر مناطق برای دسترسی به ظرفیت حمل محدودتر، ناچار به پرداخت هزینه‌های بیشتری شده‌اند.
تشدید کمبود نفتکش‌های غول‌پیکر تنها به افزایش نرخ اجاره این شناورها محدود نمانده است. بر اساس گزارش منتشرشده، بازار نفتکش‌های کوچک‌تر از جمله «سوئزمکس» و «آفرامکس» نیز با افزایش تقاضا و رشد نرخ‌های حمل مواجه شده است.
این نفتکش‌ها در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند که دسترسی به شناورهای غول‌پیکر محدود باشد و تولیدکنندگان و خریداران نفت به دنبال استفاده از ظرفیت‌های جایگزین باشند.
شرکت کارگزاری کشتی‌رانی فرنلیز نیز در گزارش هفتگی خود اعلام کرده است که بازار نفتکش‌های سوئزمکس و آفرامکس همچنان با فشار تقاضا مواجه است و نشانه‌ای از کاهش این فشار مشاهده نمی‌شود.
این شرایط نشان می‌دهد اختلال در یک بخش از شبکه حمل‌ونقل انرژی می‌تواند به سایر بخش‌های بازار سرایت کند و هزینه جابه‌جایی نفت را در مسیرهای مختلف افزایش دهد.
نکته قابل‌توجه آن است که افزایش هزینه حمل‌ونقل الزاماً به معنای کاهش مستمر صادرات نفت از خاورمیانه نیست.
بر اساس گزارش کارگزاری فرنلیز که در اویل‌پرایس نقل شده است، داده‌های حمل‌ونقل نشان می‌دهد صادرات منطقه‌ای نفت خام از خاورمیانه در چند روز از اواخر سپتامبر حتی از سطح پیش از جنگ فراتر رفته است.
با این حال، افزایش جریان صادرات در شرایطی که نفتکش‌ها مدت بیشتری برای انتقال محموله‌ها درگیر هستند، می‌تواند کمبود ظرفیت حمل را تشدید کند. به بیان دیگر، ممکن است نفت بیشتری از منطقه صادر شود، اما هزینه و زمان لازم برای رساندن آن به بازارهای مصرف نیز افزایش یابد.
راسل هاردی، مدیرعامل شرکت ویتول، یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های مستقل تجارت نفت جهان، با اشاره به این تحولات گفته است بحران ابتدا در بازار نفت خام شکل گرفت، سپس به بازار فرآورده‌های نفتی گسترش یافت و اکنون به بحران حمل‌ونقل دریایی تبدیل شده است.
وی همچنین بر محدودیت ظرفیت ناوگان حمل‌ونقل تأکید کرده است.
افزایش هزینه حمل دریایی می‌تواند از طریق بالا بردن هزینه تحویل نفت خام به پالایشگاه‌ها، بر قیمت تمام‌شده فرآورده‌های نفتی نیز اثر بگذارد. میزان انتقال این افزایش هزینه به مصرف‌کننده، به عواملی مانند قیمت نفت خام، وضعیت عرضه و تقاضا، حاشیه سود پالایشگاه‌ها و هزینه‌های توزیع بستگی دارد.
کارشناسان مؤسسه آرگوس نیز هشدار داده‌اند که افزایش هزینه حمل، ده‌ها دلار به هزینه تحویل هر بشکه نفت در برخی مسیرها اضافه می‌کند و این وضعیت می‌تواند پایداری قیمت‌های فعلی بازار را تحت تأثیر قرار دهد.
افزایش هزینه‌ها ممکن است در نهایت به کاهش تقاضا منجر شود؛ زیرا با گران‌تر شدن نفت تحویلی و فرآورده‌های حاصل از آن، بخشی از مصرف‌کنندگان و صنایع با فشار هزینه‌ای بیشتری مواجه می‌شوند.
بر این اساس، تحولات اخیر نشان می‌دهد پیامدهای جنگ در بازار جهانی انرژی تنها به حجم تولید و صادرات نفت محدود نیست. اختلال در مسیرهای متعارف حمل‌ونقل، طولانی‌شدن زمان انتقال محموله‌ها و افزایش کرایه نفتکش‌ها، می‌تواند حتی در شرایط بهبود نسبی جریان صادرات نیز هزینه تأمین انرژی را بالا نگه دارد.
در چنین شرایطی، بازار جهانی نفت علاوه بر ریسک‌های مربوط به عرضه، با چالش فزاینده هزینه حمل‌ونقل دریایی نیز روبه‌رو است؛ عاملی که می‌تواند بر قیمت نفت تحویلی، تجارت فرآورده‌های نفتی و چشم‌انداز تقاضای جهانی انرژی اثرگذار باشد./تسنیم