به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ بیش از هشت ماه از آغاز جنگ آمریکا علیه ایران میگذرد و تحولات این دوره بار دیگر نشان داده که امنیت غذایی کشورها فقط به میزان تولید محصولات کشاورزی وابسته نیست. در شرایطی که مسیرهای تجاری با محدودیت مواجه میشوند و هزینه حملونقل و تامین کالا افزایش پیدا میکند، برخورداری از انبارهای مناسب، ظرفیت فرآوری و شبکه توزیع قابل اتکا اهمیت بیشتری پیدا میکند.
از این منظر، ایران میتواند در کنار تامین نیاز داخلی، به یکی از مراکز مهم تجارت و فرآوری غلات در منطقه تبدیل شود؛ ظرفیتی که همکاری با روسیه میتواند زمینه فعال شدن آن را فراهم کند.
ایران در سال ۲۰۲۶ حدود ۱۴ میلیون تن گندم تولید کرده و برآورد فائو از نیاز وارداتی کشور در سال زراعی ۲۰۲۶-۲۷ حدود ۲.۵ میلیون تن است. بنابراین، صحبت از واردات گندم روسیه نباید این تصور را ایجاد کند که قرار است نیاز داخلی از طریق افزایش واردات تامین شود. بحث اصلی، استفاده از ظرفیتهایی است که در حال حاضر در بخش صنعت و انبارداری کشور بلااستفاده ماندهاند.
براساس آمارهای منتشرشده از سوی مسوولان صنعت آرد، ظرفیت اسمی کارخانههای آرد کشور حدود ۲۷ میلیون تن است، در حالی که ظرفیت عملیاتی آنها نزدیک به ۱۲ میلیون تن برآورد میشود. این فاصله نشان میدهد که بخش قابل توجهی از سرمایهگذاری انجامشده در این صنعت هنوز به فعالیت اقتصادی متناسب با ظرفیت خود نرسیده است. در چنین شرایطی، واردات موقت گندم از روسیه، فرآوری آن در کارخانههای داخلی و صادرات محصول نهایی میتواند راهی برای فعال کردن بخشی از این ظرفیت باشد.
البته مزیت این الگو فقط به تولید آرد محدود نمیشود. گندم وارداتی میتواند به آردهای تخصصی، ماکارونی، بیسکویت و سایر محصولات غذایی تبدیل شود. در این صورت، ایران بهجای فروش یا صادرات مجدد یک کالای خام، بخشی از ارزش افزوده زنجیره تولید را در داخل کشور ایجاد میکند؛ ضمن اینکه فعالیت کارخانهها، انبارها، شرکتهای حملونقل و صنایع بستهبندی نیز رونق میگیرد.
روسیه از بزرگترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان غلات جهان است و نزدیکی جغرافیایی آن به ایران، بهویژه از مسیر دریای کاسپین و مرزهای شمالی، یک مزیت مهم به شمار میرود. آمار منتشرشده در اواخر اکتبر ۲۰۲۶ نشان میدهد که از ابتدای فصل کشاورزی ۲۰۲۶-۲۷ تا آن زمان حدود ۱.۹ میلیون تن غلات روسیه به ایران ارسال شده است. این رقم شامل انواع غلات است و نباید تمام آن را واردات گندم تلقی کرد؛ با این حال نشان میدهد که زیرساخت مبادله غلات میان دو کشور وجود دارد و امکان توسعه آن قابل بررسی است.
ایران میتواند با استفاده از این ظرفیت، بخشی از گندم مورد نیاز خطوط فرآوری خود را از روسیه تامین کند و محصولات تولیدشده را به بازارهایی مانند عراق، کشورهای حوزه خلیج فارس و سایر همسایگان صادر کند. البته این تجارت زمانی توجیه اقتصادی خواهد داشت که هزینه خرید گندم، حمل، تخلیه، انبارداری، فرآوری و تسویه مالی در کنار قیمت فروش محصول نهایی محاسبه شود. صرف وجود ظرفیت خالی در کارخانهها، بهتنهایی تضمینکننده سودآوری صادرات نیست.
اهمیت این موضوع در شرایط فعلی کشور، بهویژه در دوره جنگ و محدودیتهای تجاری، ابعاد دیگری نیز پیدا میکند. اگر ایران بتواند بخشی از نیاز کشورهای همسایه به آرد و محصولات غذایی را از طریق زیرساختهای خود تامین کند، به تدریج جایگاهی در زنجیره تامین غذایی منطقه به دست خواهد آورد که فراتر از یک رابطه معمول وارداتی و صادراتی است.
در چنین وضعیتی، امنیت غذایی بخشی از کشورهای منطقه با ظرفیت بنادر، سیلوها، کارخانههای فرآوری و شبکه حملونقل ایران پیوند میخورد. این وابستگی متقابل، برای ایران صرفا درآمد صادراتی ایجاد نمیکند؛ بلکه میتواند وزن اقتصادی و دیپلماتیک کشور را نیز افزایش دهد. کشورهایی که برای تامین بخشی از نیاز غذایی خود به مسیرهای تجاری ایران متکی هستند، طبیعتا در استمرار فعالیت این مسیرها و حفظ ثبات روابط اقتصادی با ایران نیز منفعت خواهند داشت. این موضوع در شرایط جنگی اهمیت بیشتری دارد. ایران بهجای آنکه صرفا نگران اختلال در مسیرهای تامین غذای خود باشد، میتواند به یکی از حلقههای موثر در تامین غذای منطقه تبدیل شود و بدین ترتیب نقشآفرینی احتمالی برخی از کشورهای همسایه در راستای اهداف آمریکا مبنی بر قطع شریانهای اقتصادی ایران، برایشان پرهزینه خواهد شد.
برای تحقق این ایده، نمیتوان واردات گندم برای صادرات مجدد را بدون ضابطه به شبکه موجود تامین و توزیع گندم کشور اضافه کرد. ضروری است سازوکاری مستقل تحت عنوان «کریدور سبز فرآوری غلات» شکل بگیرد که در آن، گندم وارداتی با مجوز مشخص و صرفا با هدف فرآوری و صادرات وارد کشور شود. از زمان ورود محموله تا خروج محصول نهایی نیز باید امکان رهگیری کامل آن وجود داشته باشد تا گندم وارداتی وارد چرخه خرید تضمینی یا توزیع یارانهای نشود.
در کنار این سازوکار، توسعه پایانههای تخلیه و بارگیری غلات در بنادر شمالی، اتصال آنها به شبکه ریلی، بهبود ظرفیت انبارداری و تسهیل تسویه مالی با طرف روسی ضروری است. همچنین بهتر است واردات در ابتدا با تعداد محدودی از کارخانهها و قراردادهای مشخص صادراتی آغاز شود تا پیش از گسترش طرح، هزینهها و مشکلات اجرایی آن در عمل مشخص شود.
در نهایت نباید هدف را صرفا افزایش حجم واردات غلات قرار داد. آنچه برای اقتصاد ایران اهمیت دارد، میزان ارزآوری خالص، ارزش افزوده ایجادشده، اشتغال و سهمی است که کشور از بازار منطقه به دست میآورد. ایران برای تبدیل شدن به هاب غلات، لزوما به افزایش چشمگیر واردات نیاز ندارد؛ بلکه باید بتواند از موقعیت جغرافیایی، زیرساختهای موجود و ظرفیت خالی صنایع غذایی خود به شکل موثرتری استفاده کند. اگر این مسیر درست طراحی شود، تجارت گندم با روسیه میتواند از یک مبادله معمول کالا فراتر برود و به فرصتی برای تقویت همزمان اقتصاد صنعتی و جایگاه منطقهای ایران تبدیل شود.