به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ با نزدیک شدن به روزهای سرد سال و افزایش مصرف گاز در بخش خانگی، بار دیگر موضوع مدیریت مصرف انرژی به یکی از مسائل مهم اقتصاد کشور تبدیل شده است. در شرایطی که افزایش تولید گاز به تنهایی نمیتواند پاسخگوی رشد تقاضا در فصل سرد باشد، کاهش اتلاف انرژی و اصلاح تجهیزات پرمصرف میتواند بخشی از فشار وارد شده به شبکه گازرسانی را جبران کند.
با این حال، صرفهجویی گاز نباید فقط به توصیههای عمومی مانند کاهش دمای وسایل گرمایشی یا خاموش کردن بخاری در زمان خروج از خانه محدود شود؛ چراکه بخش قابل توجهی از مصرف اضافی به فرسودگی تجهیزات، عملکرد نامناسب موتورخانهها و استفاده از فناوریهای قدیمی بازمیگردد.
در همین راستا، شرکتهای کارور انرژی به عنوان یکی از ابزارهای جدید مدیریت مصرف گاز وارد میدان شدهاند. این شرکتها با استفاده از ظرفیت بخش خصوصی، دانش فنی و سرمایهگذاری، به دنبال شناسایی محلهای اتلاف انرژی و اجرای طرحهایی هستند که بدون ایجاد اختلال در فعالیت روزمره خانوارها و واحدهای اقتصادی، مصرف گاز را کاهش دهند.
بر اساس اطلاعات اعلامشده از سوی شرکت ملی گاز ایران، تاکنون قراردادهایی با ۱۱۱ شرکت کارور انرژی منعقد شده و هدفگذاری این برنامه، کاهش ۲۵ تا ۳۵ درصدی مصرف در انتهای زنجیره مصرف است. این شرکتها قرار است در بخشهای مختلف از جمله ساختمانهای مسکونی، ادارات، بیمارستانها، نانواییها، گلخانهها، مرغداریها و صنایع فعالیت کنند. با این حال، یکی از موضوعات مهم برای توسعه این طرح، آشنایی مردم با ماهیت فعالیت کارورها و اطلاع از مسیر دسترسی به خدمات آنهاست.
کارور انرژی را میتوان مجموعهای تخصصی دانست که با بررسی وضعیت مصرف گاز در یک ساختمان یا واحد اقتصادی، راهکارهای فنی و مدیریتی کاهش مصرف را شناسایی و برای اجرای آنها برنامهریزی میکند. برخلاف تصور رایج، ماموریت این شرکتها صرفا فروش بخاری، پکیج یا تجهیزات گرمایشی جدید نیست؛ بلکه آنها باید ابتدا مشخص کنند گاز در کدام قسمت از فرایند مصرف هدر میرود و چه تغییری میتواند بدون کاهش سطح آسایش یا کیفیت تولید، مصرف انرژی را پایین بیاورد.
برای مثال در یک ساختمان مسکونی ممکن است موتورخانه به دلیل تنظیم نبودن مشعل یا عملکرد نامناسب دیگ، بیش از میزان مورد نیاز گاز مصرف کند. در یک ساختمان دیگر، نبود عایق مناسب یا فرسودگی تجهیزات گرمایشی عامل اصلی افزایش مصرف باشد. در چنین شرایطی، شرکت کارور با بررسی وضعیت ساختمان، اندازهگیری مصرف و ارزیابی تجهیزات، راهکار متناسب با همان محل را پیشنهاد میدهد.
این اقدامات در واحدهای تجاری و صنعتی نیز کاربرد دارد. بهسازی مشعلها، اصلاح سیستمهای احتراق، هوشمندسازی موتورخانهها، جایگزینی تجهیزات قدیمی و بازیافت حرارت از جمله اقداماتی است که میتواند در کاهش مصرف گاز موثر باشد.
شرکتهای کارور گاز بر اساس چارچوب تعریف شده از سوی شرکت ملی گاز، در دو مدل اصلی فعالیت میکنند. در مدل نخست، شرکت کارور به عنوان خردهفروش گاز فعالیت دارد و مسوولیت خرید، توزیع و مدیریت مصرف گاز را در محدوده مشخصی برعهده میگیرد. در این روش، شرکت با بررسی میزان گاز ورودی به محدوده تحت مدیریت خود و تعامل با مشترکان، تلاش میکند مصرف را به شکل کارآمدتری مدیریت کند. این مدل بیشتر به شرکتهایی با توان مالی و عملیاتی بالا نیاز دارد. اما مدل دوم برای مردم و واحدهای اقتصادی از جنبه خدمات بهینهسازی اهمیت بیشتری دارد. در این روش، شرکت کارور وارد خریدوفروش گاز نمیشود و وظیفه اصلی آن شناسایی ظرفیتهای صرفهجویی و اجرای پروژههای فنی است. به عبارت دیگر مشترک همچنان گاز مورد نیاز خود را از شرکت گاز استانی دریافت میکند اما برای کاهش مصرف میتواند از خدمات شرکتهای تخصصی کارور استفاده کند.
در این مدل، درآمد شرکت از محل صرفهجویی تایید شده تامین میشود، به این ترتیب که پس از اجرای پروژه و اندازهگیری میزان کاهش مصرف، گواهی صرفهجویی انرژی صادر میشود و شرکت کارور میتواند مطابق ضوابط، از منافع اقتصادی آن بهرهمند شود. امکان عرضه این گواهیها در بورس انرژی نیز یکی از ابزارهای بازگشت سرمایه شرکتهای فعال در این حوزه است.
یکی از موانع مشارکت مردم در طرحهای بهینهسازی مصرف گاز، پراکندگی شرکتهای ارائه دهنده خدمات و دشواری پیدا کردن مجموعه متناسب با محل سکونت یا نوع فعالیت آنها بوده است. برای رفع این مشکل، شرکت ملی گاز ایران در ۲۴ آبان ۱۴۰۵ از راهاندازی «بازارگاه کارور» خبر داد؛ بستری که با همکاری همراه اول ایجاد شده و قرار است ارتباط میان مشترکان و شرکتهای کارور را در یک سامانه متمرکز کند. کاربران از طریق نشانی https://karvar.nigc.ir/ میتوانند به شرکتهای کاروری که اپلیکیشن اختصاصی دارند و خدمات آنها دسترسی پیدا کنند. این سامانه همچنین امکان دستهبندی و پایش فعالیت شرکتها بر اساس استان و حوزه کاری را فراهم میکند.
در کنار این بستر، پیامرسان بله نیز خدماتی را برای مشارکت شهروندان در کاهش مصرف انرژی ارائه کرده است. یکی از این خدمات، «کیف انرژی» است که با هدف تشویق مشترکان خانگی به صرفهجویی در مصرف گاز راهاندازی شده است. کاربران میتوانند تصویر کنتور گاز منزل خود را از طریق این بخش ثبت کنند تا میزان کاهش مصرف آنها بررسی شود. طبق اعلام منتشر شده در مهرماه ۱۴۰۵، مشترکانی که مصرف خود را کاهش دهند، متناسب با میزان صرفهجویی امکان دریافت پاداش نقدی ماهانه تا سقف پنج میلیون تومان را خواهند داشت که البته مبلغ نهایی به میزان صرفهجویی تایید شده و ضوابط طرح بستگی دارد.
به این ترتیب، مشترکان برای مشارکت در مدیریت مصرف گاز میتوانند از خدمات تشویقی بله استفاده کنند و برای شناسایی شرکتهای کارور و دریافت خدمات تخصصی به بازارگاه معرفیشده از سوی شرکت ملی گاز مراجعه کنند. تفکیک این دو مسیر اهمیت دارد؛ زیرا کیف انرژی بله بر ثبت و تشویق صرفهجویی مصرفکنندگان تمرکز دارد، در حالی که بازارگاه کارور برای معرفی و اتصال مشترکان به شرکتهای ارائه دهنده خدمات بهینهسازی طراحی شده است.
دامنه فعالیت شرکتهای کارور به ساختمانهای مسکونی محدود نمیشود، بخش قابل توجهی از ظرفیت کاهش مصرف گاز در واحدهای تجاری، کشاورزی و صنعتی قرار دارد؛ بخشهایی که گاهی به دلیل استفاده از تجهیزات قدیمی، حجم بالایی از انرژی را بدون بازدهی متناسب مصرف میکنند.
برای نمونه در نانواییها جایگزینی دستگاههای مستعمل شعله مستقیم با تجهیزات استاندارد حرارت غیرمستقیم میتواند دستکم ۵۰ درصد صرفهجویی به همراه داشته باشد. همچنین در برخی طرحهای اعلام شده، جایگزینی تنورهای گلی قدیمی با تجهیزات جدید، ظرفیت کاهش مصرف بیشتری دارد.
در گلخانهها نیز اصلاح پوشش و عایق حرارتی، تنظیم مشعلها و کنترل دمای محیط میتواند از اتلاف انرژی جلوگیری کند. در مرغداریها، مدیریت دمای سالن و استفاده از سامانههای گرمایشی هوشمند، علاوه بر کاهش مصرف گاز، به حفظ شرایط مناسب پرورش کمک میکند.
در بخش ساختمان نیز بهسازی موتورخانهها از مهمترین زمینههای فعالیت کارورهاست. تنظیم مشعل، اصلاح عملکرد دیگ، کنترل دمای آب و نصب تجهیزات هوشمند میتواند مانع از مصرف گاز بیش از نیاز ساختمان شود. این اقدامات به ویژه در مجتمعهای مسکونی و ساختمانهای اداری که موتورخانه مرکزی دارند، اهمیت دارد.
یکی از مهمترین انگیزههای خانوارها برای مشارکت در طرحهای بهینهسازی، کاهش هزینههای انرژی است. زمانی که تجهیزات گرمایشی با بازده پایین اصلاح شوند یا موتورخانه ساختمان عملکرد مناسبتری پیدا کند، میزان گاز مصرفی کاهش مییابد و این موضوع میتواند در هزینه قبض مشترکان نیز منعکس شود. از طرف دیگر، سازوکار اقتصادی شرکتهای کارور به گونهای طراحی شده که سرمایهگذاری در پروژههای کاهش مصرف برای بخش خصوصی نیز توجیه اقتصادی داشته باشد. در این مدل، شرکت بهجای دریافت صرفا هزینه اجرای خدمات، میتواند از ارزش اقتصادی گاز صرفهجویی شده و گواهیهای مربوط به آن بهرهمند شود.
البته شرایط مالی و نحوه تقسیم منافع میان شرکت کارور و مشترک در هر پروژه باید در قرارداد مشخص شود. بنابراین متقاضیان پیش از امضای قرارداد لازم است درباره هزینههای احتمالی، مسوولیت تامین تجهیزات، نحوه اجرای اصلاحات، میزان صرفهجویی مورد انتظار و سهم خود از منافع اقتصادی اطلاعات روشنی دریافت کنند.
توسعه شرکتهای کارور میتواند نگاه به صرفهجویی انرژی را از توصیههای عمومی به سمت اقدامات فنی و اقتصادی سوق دهد. در این الگو، مردم صرفا مصرفکننده توصیههای صرفهجویانه نیستند، بلکه میتوانند با استفاده از خدمات شرکتهای تخصصی، تجهیزات خود را اصلاح کنند و از منافع کاهش مصرف بهرهمند شوند. البته گسترش این طرح به اطلاعرسانی شفاف درباره شرکتهای دارای مجوز، محدوده خدمات، روش ثبت درخواست و سازوکار قراردادها نیاز دارد. اعلام تعداد شرکتهای دارای قرارداد به تنهایی برای آگاهی مردم کافی نیست و لازم است فهرست شرکتهای فعال، حوزه تخصصی، استانهای تحت پوشش و راههای ارتباطی آنها به شکل عمومی و قابل دسترس منتشر شود.
در نهایت، موفقیت طرح کارور انرژی زمانی مشخص میشود که خانوارها بتوانند به سادگی شرکتهای معتبر را شناسایی کنند، صاحبان واحدهای تجاری و صنعتی امکان استفاده از خدمات تخصصی را داشته باشند و کاهش مصرف نیز با روشهای دقیق اندازهگیری و تایید شود. در چنین شرایطی، بهینهسازی مصرف گاز دیگر صرفا یک توصیه برای روزهای سرد سال نخواهد بود، بلکه به فرصتی اقتصادی برای مردم، شرکتهای دانشبنیان و صنایع تبدیل میشود؛ فرصتی که نتیجه آن میتواند کاهش هزینه خانوارها، کاهش فشار بر شبکه گازرسانی و اختصاص منابع بیشتر به فعالیتهای مولد اقتصادی باشد.