به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در سالهای اخیر نبرد بر سر کریدورهای تجاری به بخش مهمی از رقابت بین قدرتهای بزرگ جهانی و منطقهای تبدیل شده که نقش مهمی در دوره گذار از جهان سنتی غربمدار به جهان چندقطبی دارد. از همینرو کشورهای مدعی مانند ایران در تلاش هستند که سهم بزرگی از این رقابت را جذب و نقش پررنگی داشته باشند؛ به ویژه که ایران خود نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی در اتصال شرقی-غربی و شمالی-جنوبی مورد طمع غرب بوده که یکی از اهداف جنگ اخیر را میتوان در این راستا توضیح داد.
در این میان، نیمه شرقی ایران و همسایگان آن یعنی افغانستان، پاکستان و ترکمنستان نیز به دلیل حلقه اتصالی آسیای مرکزی به جنوب آسیا از اهمیت بالایی برخوردار است. البته تحولات اخیر بین افغانستان و پاکستان و گسترش تنش دوجانبه پیامدهای ژئواکونومیکی نیز داشته و در واقع باعث نزدیکی بیشتر به تهران شده است. به نوعی وابستگی آنها به ایران افزایش یافته که در ادامه به آن پرداخته میشود. بنابراین هرگونه بازی آنها در پروژه محاصره زمینی ایالات متحده برای فشار وارد آوردن بر تهران، در واقع آسیب راهبردی را متوجه خود آنها خواهد کرد.
دولت طالبان پس از بازگشت مجدد به قدرت توجه ویژهای به تقویت روابط با همسایگان داشته و سعی در همکاری در کریدور های تجاری دارد که نمونه بارز و تاثیرگذار آن، افتتاح راهآهن خواف-هرات است. در دسامبر ۲۰۲۰، ایران و افغانستان نخستین خط آهن مرزی بین دو کشور را افتتاح کردند. کار بر روی این خط آهن ۲۲۵ کیلومتری در سال ۲۰۰۷ آغاز شد که خواف در شرق ایران را به هرات در غرب افغانستان متصل میکند. راهآهن خواف-هرات نه فقط تجارت افغانستان با ایران یا اقتصاد افغانستان را تقویت خواهد کرد، بلکه برای ایران و مجموعهای از کشورهای فراتر از آن، از جمله تاجیکستان، قرقیزستان، چین و هند، ارزش راهبردی دارد.
در سالهای اخیر، تجارت ایران با افغانستان رو به افزایش بوده و تهران از سال ۲۰۱۷ جای پاکستان را به عنوان شریک تجاری برتر افغانستان گرفته است. بهبود ارتباطات زمینی، از جمله بزرگراه دلارام-زرنج، رشد این تجارت را تسهیل کرده است. در حال حاضر، محمولههای افغانستان از طریق شبکه جادهای ایران از طریق جاده به بندر چابهار و سایر شهرهای ایران حمل میشوند. اما راهآهن خواف-هرات این تجارت را بیشتر تقویت خواهد کرد و براساس برآوردها، سالانه ۶ میلیون تن بار و یک میلیون مسافر را حمل خواهد کرد.
اکنون محمولههای ریلی افغانستان به جای کامیونهای معمولی، به شبکه راهآهن ایران دسترسی پیدا میکنند تا نه فقط به شهرهای ایران، بلکه به بنادر دریایی خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر و بنادر زمینی در غرب و شمال غربی ایران نیز برسند و از آنجا به بازارهای جهانی دسترسی پیدا کنند.
در واقع مهمترین مزیت اتصال ریلی بین ایران و افغانستان اتصال کابل به بنادر جنوبی ایران به ویژه چابهار است. باید توجه داشت که افغانستان با ارزش تخمینی ۳ تریلیون دلار، یکی از ثروتمندترین کشورها در حوزه معادن است. از همینرو افغانستان با بهرهگیری از ظرفیت بنادر ایرانی میتواند در صادرات مواد معدنی به ویژه به هند، درآمدهای ارزی خود را افزایش و پذیرش بینالمللی را تقویت کند. این همکاری با تیره شدن روابط با پاکستان و عدم دسترسی به بنادر آن مانند گوادر میتواند در آینده گسترش یابد. بنابراین در صورت انسداد مرزهای ایران خود افغانستان بزرگترین بازنده این امر خواهد بود.
برای پاکستان نیز ایران از اهمیت راهبردی برخوردار است. تجارت دوجانبه تقریبا به ۲.۸ میلیارد دلار میرسد که برای ۵ میلیارد دلار هدفگذاری شده اما ارزش راهبردی بسیار فراتر از این رقم است. این کشور مسیر زمینی به اقیانوس هند را برای ایران فراهم میکند و در ماه آوریل، اسلامآباد شش مسیر را برای اتصال بنادر کراچی و گوادر به گذرگاههای زمینی با ایران افتتاح کرد.
علاوه بر این، نقش دیپلماتیک پاکستان در میانجیگری بین واشنگتن و تهران نیز اهمیت پاکستان را برای ایران ترکیبی از جغرافیا، تجارت و سیاست میکند. در مقابل، ایران نقش بسزایی در بلندپروازی راهبردی اسلامآباد دارد. این کشور در سالهای اخیر برای افزایش نفوذ اقتصادی خود در آسیای مرکزی خیز بلندی برداشته که با انسداد مرزهای افغانستان این امر فقط از طریق ایران محقق میشود.
علاوه بر این، مرزهای گشوده ایران دسترسی این کشور به ترکیه را در نهایت فراهم میکند. در این راستا، سه کشور بنیانگذار سازمان همکاری اکو کریدور ریلی استانبول-تهران-اسلامآباد (ITI) را راهاندازی کردند. هرچند این مسیر رونق کافی را ندارد اما در صورت تامین بار میتواند بستر مناسبی برای اتصال به بازارهای اروپا را فراهم کند.
همچنین منطقه قفقاز به دلیل رابطه راهبردی با آذربایجان برای پاکستان از اهمیت دوچندان برخوردار است که باز هم مرزهای ایران برای این امر نقش کلیدی دارند. سال گذشته، مقامات ریلی سه کشور آذربایجان، ایران و پاکستان نشستی در راستای اتصال قفقاز جنوبی به آسیای جنوبی از طریق ایران برگزار کردند.
در مجموع، گشودگی مرزهای ایران نه فقط در تامین کالاهای اساسی به ویژه گاز مایع (LPG)، مهم است، بلکه سیاست خارجی پاکستان به نوعی به آنها گره خورده که هرگونه همسویی با ایالات متحده تمام آن را نقش بر آب خواهد کرد و با توجه به مرزهای تقریبا تعطیل با هند و افغانستان، اقتصاد آن را در سراشیبی قرار خواهد داد.
دیگر همسایه نیمه شرقی کشور، ترکمنستان است. عشقآباد به عنوان تنها کشور آسیای مرکزی که با ایران مرز زمینی دارد، اکنون خود را در یک دوراهی راهبردی میبیند. در اواسط ماه اوت، ترکمنستان از پروژههای زیرساختی حملونقل اخیر و در حال اجرا رونمایی کرد که هدف اصلی آنها، افزایش جریان بار به سمت ایران و در نهایت هند است. این توسعه زیرساختی شامل بزرگراه ۶۰ کیلومتری «عشقآباد-ترکمنآباد» میشود که اخیرا تکمیل شده است. این مسیر حیاتی، پایتخت را به مناطق شرقی کشور و مرز ازبکستان متصل میکند.
در همین راستا، ترکمنستان برای تقویت ارتباطات ترانزیتی با قزاقستان، یک پل جادهای عظیم بر روی خلیج «قرهبوغاز» احداث کرده است. این سازه مهندسیساز، قابلیت تحمل کامیونهایی با وزن تا ۵۰ تن را دارد. پیشبینی میشود این پروژه، ظرفیت ترانزیتی مسیر را تقریبا هفت برابر افزایش داده و زمان سفر را به نصف کاهش دهد. بخشی از کارکرد این مسیر، تسهیل حمل بار از قزاقستان و روسیه به سمت جنوب و در ادامه به مقصد ایران و هند در نظر گرفته شده است.
علاوه بر پروژههای عمرانی، ترکمنستان در حال نوسازی شبکه ریلی و ناوگان لوکوموتیو خود است تا بتواند پشتیبانی بهتری از کریدورهای «شمال-جنوب» و «شرق-غرب» داشته باشد. همچنین این کشور با هدف تسریع در فرآیندهای گمرکی و عبور از مرزها، سیستم اسناد الکترونیکی را معرفی کرده است.
بخش عمدهای از این تلاشها با هدف تقویت مسیرهایی است که از جنوب ایران به سمت هند امتداد مییابند. این موضوع بیثباتی مجدد در ایران با انسداد مرزها را به یک نگرانی مستقیم برای عشقآباد تبدیل کرده است. همچنین آسیای مرکزی سالهاست که تلاش میکند از ایران به عنوان جایگزینی برای مسیرهای روسیه و دریای خزر استفاده کند که محاصره مرزهای ایران میتواند این راهبرد تنوع بخشی را با خاطر مواجه کند.