به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ بیش از هشت ماه از آغاز تنش نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران و حملات به نفتکشها در تنگه هرمز میگذرد؛ آبراهی که پیش از این حدود ۲۰ درصد از نفت، مشتقات و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکرد. در روزهای نخست، بسیاری از تحلیلگران هشدار میدادند که اختلال در عبور و مرور معمول تنگه هرمز میتواند برنت را به ۲۰۰ دلار برساند. اما واقعیت بازار چیز دیگری شد؛ قیمت نفت از ۷۲ دلار پیش از جنگ تا ۱۲۶ دلار بالا رفت اما اکنون حدود ۹۰ دلار است و آژانس بینالمللی انرژی حتی از مازاد عرضه حدود دو میلیون بشکهای در روز در ماه اکتبر خبر داده است. پرسش اصلی این است که چرا با وجود ادامه خطر در تنگه هرمز، عرضه نفت جهان ادامه دارد؟
پاسخ را باید در سه تحول بههمپیوسته جستوجو کرد؛ سه دلیلی که هرچند بازار را از فروپاشی نجات داد اما هیچکدام به معنای عادی شدن اوضاع نیست.
بخشی از پاسخ در سمت عرضه است. عربستان سعودی در اکتبر گذشته بیش از ۱۰ میلیون بشکه در روز نفت تولید کرد؛ سطحی که از سال ۲۰۲۲ تاکنون دیده نشده بود. عراق و کویت نیز در همان ماه افزایش محسوسی در تولید داشتند. همزمان تولید آمریکا برای نخستین بار از آغاز جنگ به ۱۴ میلیون بشکه در روز رسید و برزیل و گویان نیز سهم بیشتری در بازار گرفتند.
اما نکته مهم این است که این وفور، محصول آرامش نیست؛ محصول جابهجایی پرهزینه مسیرهاست. کشورهای خلیج فارس برای زنده نگه داشتن جریان صادرات، به روش «انتقال کشتیبهکشتی روی آوردهاند؛ نفتکشهای غولپیکر وارد تنگه میشوند، نفت را بارگیری میکنند و در خارج از تنگه محموله را به کشتیهای دیگری منتقل میکنند که حاضر به ورود به منطقه پرخطر نیستند. روزنامه والاستریت ژورنال گزارش داده که هزینه هر سفر رفتوبرگشت شاتل بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار است، یعنی حدود ۱۵ تا ۲۰ دلار برای هر بشکه، فقط پیش از افزودن هزینههای بیمه. بلومبرگ نیز همین رقم را تایید کرده و آورده است که تولیدکنندگان برای هر سفر ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار میپردازند.
این هزینه اما فقط به شاتل محدود نمیشود. گلدمن ساکس در یادداشتی که بلومبرگ آن را منتشر کرده، هزینههای حمل را به سه جزء تفکیک کرده است؛ ۷ دلار در هر بشکه «حق بیمه ریسک جنگ» در تنگه هرمز، ۴ دلار به دلیل افزایش هزینه سوخت و ۴ دلار دیگر برای خودِ عملیات انتقال کشتیبهکشتی در دریای عمان. در مجموع، متوسط هزینه حمل نفت در جهان از حدود ۳ دلار در سال گذشته به بیش از ۲۰ دلار در هر بشکه رسیده و در مسیرهای خاورمیانه حتی به حدود ۳۵ تا ۳۷ دلار در هر بشکه افزایش یافته است.
آژانس بینالمللی انرژی نیز اعلام کرده هزینه حمل نفت از خلیج فارس به آسیا از مرز ۳۷ دلار در هر بشکه گذشته که بیش از پنج برابر سطح پیش از جنگ است.
والاستریت ژورنال این وضعیت را «اقتصاد تازه برای تنگه» توصیف کرده؛ وضعیتی که در آن مالکان نفتکشهای غولپیکر بیشترین بازده را در چند دهه گذشته به دست میآورند و دریانوردان دستمزدهای بیسابقهای برای عملیات خطرناک میگیرند.
بر اساس دادههای گردآوریشده توسط بلومبرگ، نرخ روزانه اجاره ابرنفتکشها در مسیر خلیج فارس به شرق آسیا به رکورد ۱.۴ میلیون دلار در روز رسیده است. همچنین هاردی، مدیرعامل ویتول، بزرگترین شرکت مستقل تجارت نفت جهان در مجمع انرژی اینتلیجنس لندن این شاتلها را «بسیار ناکارآمد» خوانده و گفته است که بحران از یک بحران نفت خام به بحران فرآورده و اکنون به یک «بحران کشتیرانی» تبدیل شده است. به عبارت دیگر، این مسیر جایگزین از نظر اقتصادی برای صادرکنندگان بهصرفه نیست و تنها توقف کامل صادرات گرانتر از ادامه آن با حاشیه سود محدود است، تحمل میشود.
دلیل دوم، برداشت گسترده از ذخایر راهبردی نفت و فرآوردهها بود. کشورهای صنعتی بزرگ، بهویژه در اروپا، زیر فشار واشنگتن حجم بیشتری از ذخایر خود را به بازار عرضه کردند. آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرد که اعضای آن باقیمانده مخازن اضطراری را که پیشتر وعده داده بودند، سریعتر عرضه میکنند؛ اقدامی که تا پایان فوریه ۷۱ میلیون بشکه دیگر به بازار اضافه میکند. پیش از این نیز مجموع عرضه برنامهریزیشده از مخازن اضطراری بیش از ۴۰۰ میلیون بشکه برآورد شده بود که شامل بیش از ۲۰ میلیون بشکه دیزل است.
این اقدام، یک «مسکن موقت» برای بازار بود؛ نه درمان. ذخایر راهبردی تمامشدنیاند و استفاده از آنها فقط زمان میخرد. کاهش قیمت به حدود۹۰ دلار را نباید نشانه حل بحران تنگه هرمز دانست؛ بازار با تخلیه بخشی از ذخایر خود، از یک شوک تمامعیار فاصله گرفت اما همزمان حاشیه امنیت خود را نیز نازکتر کرد.
سومین دلیل، شاید کمتر دیده شده اما بسیار تعیینکننده بود؛ تقاضا در اقتصادهای بزرگ افت کرد. گروه ویتول برآورد کرده که جنگ در ایران، مصرف جهانی نفت را حدود سه میلیون بشکه در روز کاهش داده است. بلومبرگ گزارش داده که واردات نفت خام چین در اکتبر حدود ۱۵ درصد نسبت به سال قبل کاهش یافت و به ۹.۹ میلیون بشکه در روز رسید. تقاضای دیزل در اروپا نیز بیش از ۱۰ درصد افت کرد.
به عبارت دیگر، بازار بخشی از تعادل خود را نه فقط با عرضه بیشتر، بلکه با تقاضای کمتر به دست آورد. با این حال، قیمت فرآوردهها هنوز بالاست؛ دیزل در اروپا نزدیک ۱۷۰ دلار در هر بشکه معامله میشود و در آمریکا قیمت هر گالن بیش از ۶ دلار است. هزینههای حمل نیز در سطوح تاریخی مانده و بلومبرگ گزارش داده که اجاره یک ابرنفتکش برای انتقال نفت خام آمریکا به آسیا اکنون حدود ۵۲ میلیون دلار یا حدود ۲۶ دلار در هر بشکه است که نزدیک به یکچهارم ارزش هر بشکه نفت آمریکا را تشکیل میدهد.
اینکه برنت از ۱۲۶ دلار به حدود ۹۲ دلار برگشته، نشانه عادی شدن اوضاع نیست. ترکیب «تولید بیشتر»، «تخلیه ذخایر راهبردی» و «افت تقاضا» توانست خطر را موقتا مهار کند اما تنگه هرمز همچنان یک شاهراه حیاتی و یک گلوگاه زنده است.
گلدمن ساکس هشدار داده که تداوم بالای نرخ حملونقل، همراه با خطر حملات شدیدتر به کشتیرانی، آسیب به زیرساختهای نفتی و چسبندگی صرف ریسک ژئوپلیتیک، میتواند پیشبینی ۹۰ دلاری برنت برای پایان سال را با ریسک صعودی مواجه کند.
ویتول نیز سناریوی ۲۰۰ دلاری را در صورت اختلال در همین انتقالهای کشتیبهکشتی رد نکرده است. تا زمانی که جنگها در ایران و اوکراین پایان نیابد و ریسک حمل و بیمه در هرمز فروکش نکند، آرامش نسبی بازار نفت شکنندهتر از آن است که به نظر میرسد.