ابزارهای اجرایی کاهش ۲ درجه‌ای دما/ مصرف گاز به بحران رسید

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ با آغاز فصل سرما، مصرف گاز طبیعی در بخش خانگی به اوج می‌رسد و شبکه سوخت‌رسانی کشور را با چالش‌های جدی مواجه می‌کند. در همین راستا رئیس‌ جمهور در پیامی ویدیویی از مردم خواست تا دمای منازل خود را حداقل ۲ درجه کاهش دهند تا امکان توزیع عادلانه‌تر سوخت و کاهش فشار بر شبکه گازرسانی فراهم شود. این درخواست، اگرچه از نظر فنی اقدامی موثر خواهد بود اما پرسشی که مطرح می‌شود، این بوده که آیا مردم برای اجرای آن انگیزه کافی دارند؟ 

اثر کاهش ۲ درجه‌ای دمای منازل بر مصرف سوخت 

براساس مطالعات مدیریت انرژی، کاهش هر یک درجه سانتی‌گراد از دمای محیط‌های مسکونی می‌تواند به طور متوسط ۶ تا ۸ درصد در مصرف گاز صرفه‌جویی ایجاد کند. همچنین کاهش ۲ درجه‌ای دمای منازل نیز می‌تواند ۱۲ تا ۱۶ درصد از مصرف سوخت گرمایشی بکاهد. 

با توجه به اینکه حدود ۷۰ درصد از گاز مصرفی کشور در فصل زمستان صرف گرمایش ساختمان‌های مسکونی می‌شود، کاهش ۲ درجه‌ای دما می‌تواند روزانه تا ۸۰ میلیون متر مکعب صرفه‌جویی به همراه داشته باشد. این میزان صرفه‌جویی معادل مصرف روزانه چند نیروگاه بزرگ یا تامین سوخت برای هزاران واحد صنعتی خواهد بود. 

آیا مردم انگیزه‌ای برای کاهش دما دارند؟ 

اگرچه کاهش دما از نظر فنی موثر است اما اجرای آن به رفتار مصرفی مردم بستگی دارد. در شرایط فعلی، قیمت گاز برای مصرف‌کنندگان خانگی بسیار ارزان و یارانه‌ای بوده و همین مساله، انگیزه کاهش مصرف را کاهش می‌دهد. در نتیجه، اکثر مردم متوجه تغییرات قبض گاز نمی‌شوند و انگیزه‌ای برای صرفه‌جویی ندارند. 

برخلاف کشورهای توسعه‌یافته که هزینه انرژی برای مصرف‌کنندگان کاملا محسوس است، در ایران یارانه‌های پنهان بر انرژی موجب شده تا مصرف‌کننده‌ها در تصمیم‌گیری‌های خود حساسیت کافی نداشته باشند. بنابراین، انتظار اینکه مردم به صرف یک پیام عمومی دمای خانه‌های خود را کاهش دهند، چندان واقع‌بینانه نیست! 

نقش گواهی صرفه‌جویی گاز در کاهش مصرف 

یکی از راهکارهای نوین برای مدیریت مصرف انرژی، استفاده از گواهی صرفه‌جویی انرژی خواهد بود. در این روش، افرادی که مصرف گاز را کاهش می‌دهند، به‌ ازای صرفه‌جویی خود، گواهی‌های صرفه‌جویی دریافت می‌کنند. این گواهی‌ها مانند اوراق بهادار بوده و قابلیت خرید و فروش در بازارهای مالی را دارند. به این ترتیب، مردم به ازای کاهش مصرف گاز می‌توانند از دولت یا شرکت‌های گازرسانی پاداش مالی دریافت کنند. 

مزایای گواهی صرفه‌جویی گاز 

کسب درآمد برای مردم: مصرف‌کنندگان با کاهش مصرف خود، گواهی صرفه‌جویی دریافت می‌کنند که می‌توانند آن را در بورس انرژی بفروشند. 

ایجاد انگیزه مالی برای صرفه‌جویی: برخلاف درخواست‌های عمومی، مردم برای مشارکت در طرح‌های صرفه‌جویی انگیزه مستقیم مالی دارند. 

ایجاد بازار عرضه و تقاضا: این روش باعث شکل‌گیری یک بازار منسجم برای خرید و فروش گواهی‌های صرفه‌جویی می‌شود و شرکت‌های گازرسانی نیز می‌توانند، این اوراق را به‌ عنوان بخشی از تامین نیازهای خود خریداری کنند. 

هدفمند کردن یارانه‌های انرژی؛ گامی برای ایجاد انگیزه 

هدف اصلی طرح هدفمند کردن یارانه‌های انرژی که از سال ۱۳۸۹ در کشور آغاز شد، کاهش مصرف و بهینه‌سازی مصرف انرژی بود. با این حال به دلیل تثبیت قیمت‌های گاز و برق، انگیزه صرفه‌جویی از بین رفته است. در شرایطی که قبض‌های گاز و برق به‌ ندرت به سطحی می‌رسند که مردم را به فکر کاهش مصرف بیندازد، انتظار تغییر رفتار مصرفی مردم، بیهوده به‌ نظر می‌رسد. 

برای موفقیت این طرح، دولت باید بازنگری جدی در سیاست‌های قیمت‌گذاری انرژی داشته باشد. تعرفه‌های پلکانی، یکی از روش‌های رایج در بسیاری از کشورها برای کنترل مصرف انرژی تلقی می‌شود. این روش به این صورت عمل می‌کند که مشترکان کم‌مصرف از تخفیف برخوردار می‌شوند و مشترکان پرمصرف هزینه‌های بیشتری می‌پردازند. این سیاست می‌تواند به طور مستقیم مردم را به سمت صرفه‌جویی سوق دهد. 

پیشنهادهای کاربردی برای کاهش مصرف گاز 

اعمال تعرفه‌های پلکانی: به ازای مصرف بیش از الگوی استاندارد، هزینه مصرف گاز افزایش یابد. 

ایجاد بازار گواهی صرفه‌جویی: مانند بازار برق سبز، بازاری برای خرید و فروش گواهی‌های صرفه‌جویی گاز ایجاد شود تا مردم در ازای صرفه‌جویی، پاداش مالی بگیرند. 

تشویق به هوشمندسازی سیستم‌های گرمایشی: نصب ترموستات‌های هوشمند که به طور خودکار دمای خانه‌ها را کنترل می‌کنند که این امر موجب کاهش مصرف انرژی خواهد شد. 

اجرای طرح‌های آموزشی: آگاه‌سازی مردم در مورد تاثیر صرفه‌جویی در کاهش آلودگی هوا و بهبود امنیت انرژی کشور می‌تواند رفتارهای مصرفی را تغییر دهد. 

ارائه مشوق‌های مالی: تخفیف در قبض گاز یا ارائه اعتبار مالی به افرادی که مصرف خود را کاهش می‌دهند. 

کاهش ۲ درجه‌ای دمای منازل می‌تواند تا ۱۶ درصد از مصرف گاز کشور را کاهش دهد و روزانه معادل ۸۰ میلیون متر مکعب گاز صرفه‌جویی کند. با این حال، بدون انگیزه‌های مالی، این هدف به‌ راحتی محقق نخواهد شد. طرح‌های پیشنهادی مانند بازار گواهی صرفه‌جویی گاز و تعرفه‌های پلکانی، می‌تواند مردم را برای کاهش مصرف ترغیب کند. 

تا زمانی که قیمت گاز برای مردم محسوس نباشد و قبض‌های انرژی به عنوان هزینه‌ قابل‌ توجهی تلقی نشوند، اجرای این طرح‌ها ممکن است در حد یک پیام باقی بماند. برای تغییر رفتار مردم، دولت باید از ابزارهای تشویقی، بازدارنده و انگیزشی، به‌ طور همزمان استفاده کند. 

راهکارهایی مانند گواهی صرفه‌جویی گاز، تعرفه‌های پلکانی و ایجاد بازار عرضه و تقاضا برای مصرف بهینه انرژی، ابزارهایی اثبات‌شده در دنیا هستند که می‌توانند به کاهش مصرف و پایداری شبکه گازرسانی کشور کمک کنند. با این حال، تا زمانی که مردم این تغییرات را در قبض‌های خود نبینند، بعید است که ترغیب شوند تا دمای خانه‌های خود را حتی یک درجه کاهش دهند.