کاهش ۴۵ درصدی سرعت اجرای پروژه‌های عمرانی در ۲۱ سال گذشته

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر، تامین مالی برای توسعه زیرساخت‌های کشور از روش‌های مختلفی انجام می‌شود. در برخی کشور‌ها بعضی پروژه‌ها مانند آزادراه‌ها و نیروگاه‌ها به‌ دلیل داشتن توجیه اقتصادی توسط بخش خصوصی تامین می‌شود و روش مشارکت عمومی-خصوصی هم از دیگر روش‌های تامین مالی تجربه شده در این حوزه است. اما در ایران بیش از ۹۰ درصد تامین مالی زیرساخت از ناحیه بودجه عمومی و در برخی موارد از محل صندوق توسعه ملی انجام می‌شود و بنابراین تغییرات ارقام بودجه عمومی تاثیر محسوسی بر سرعت اتمام پروژه‌های عمرانی و توسعه زیرساخت‌ها دارد. 

تجربه سه دهه گذشته نشان داده که هرگاه دولت توانسته حجم بودجه عمرانی را به میزان موثری افزایش دهد، بر تعداد پروژه‌های بهره‌برداری شده هم اضافه شده و طرح‌هایی که سال‌ها در انتظار اتمام بوده، به سرعت ساخته و افتتاح شده است. در این گزارش ضمن انتشار ارقام بودجه عمرانی پرداخت شده در سال‌های ۱۳۸۳ تا ۱۴۰۳، با استفاده از شاخص تورم مصرف‌کننده سعی کرده‌ایم رشد واقعی بودجه عمرانی را محاسبه کنیم. در این گزارش ارقام بودجه عمرانی از گزارش خزانه‌داری کل کشور و نرخ تورم سالانه از گزارش‌ها و آمار‌های بانک مرکزی جمع‌آوری شده است.

بررسی بودجه عمرانی به قیمت‌های ثابت و جاری

در صورت کسر تورم مصرف‌کننده از بودجه عمرانی پرداختی در هر سال می‌توانیم ارقام بودجه به قیمت‌های ثابت سال ۱۳۸۳ را به دست آورده و میزان رشد و کاهش آن را محاسبه کنیم. طبق ارقام به دست آمده، بیشترین پرداخت‌های عمرانی در طول این دوره ۲۱ ساله، در سال ۱۳۸۵ بوده است. در این سال به صورت اسمی ۱۴ هزار و ۵۵۷ میلیارد تومان به طرح‌های عمرانی تزریق شده است. این عدد به قیمت‌های ثابت سال ۱۳۸۳ معادل ۱۱ هزار و ۷۸۷ میلیارد تومان می‌شود که بالاترین رقم در طول ۲۱ سال گذشته است. سال‌های ۱۳۸۷، ۱۳۸۶، ۱۳۸۴ و ۱۳۹۰ در رده‌های بعدی، بیشترین پرداخت بودجه عمرانی قرار دارند.

مجموع بودجه عمرانی پرداخت شده در طول ۲۱ سال گذشته معادل ۱۲۱۷ هزار و ۱۰۰ میلیارد تومان است که این ارقام به قیمت‌های ثابت سال ۱۳۸۳ معادل ۱۴۳ هزار و ۴۲۴ میلیارد تومان می‌شود. در صورتی که کل ارقام بودجه عمرانی در طول ۲۱ سال گذشته معادل سال ۱۳۸۵ پرداخت می‌شد اما کل بودجه عمرانی پرداخت شده در این دوره ۲۱ ساله به ۳ هزار و ۷۶۴ هزار و ۶۶۳ میلیارد تومان می‌رسد. 

ارزش روز تامین مالی طرح‌های عمرانی در ۲۱ سال گذشته

در ۲۱ سال گذشته، مجموع پرداخت‌های عمرانی به قیمت سال ۱۴۰۳ به عدد ۱۲ هزار و ۶۰۵ هزار و ۳۹۱ میلیارد تومان می‌رسد. به عبارت دیگر ارزش تامین مالی طرح‌های عمرانی از مسیر بودجه عمومی کشور در ۲۱ ساله گذشته به قیمت امروز، معادل این عدد است. در صورتی که کل پرداخت‌های عمرانی معادل سال ۱۳۸۵ می‌بود، در طول ۲۱ سال گذشته ارزش پرداخت‌های عمرانی دولت به قیمت سال ۱۴۰۳ به رقم ۲۱ هزار و ۷۵۱ هزار و ۹۰۰ میلیارد تومان می‌رسید؛ بنابراین با کاهش ارزش واقعی پرداخت‌های عمرانی (پس از کسر تورم و به قیمت‌های ثابت) سرعت اجرای پروژه‌های عمرانی در این مدت، حدود ۴۵ درصد کاهش یافته است. روند بودجه عمرانی پرداخت شده پس از سال ۱۳۸۷ با آهنگی آرام به سمت پایین حرکت کرده است اما در سال ۱۳۹۰ مجددا رشدی در بودجه عمرانی می‌بینیم.

از سال ۱۳۹۱ و بعد از شوک اولیه تحریم، رقم بودجه عمرانی از ۲۸ هزار و ۹۰۰ میلیارد تومان به ۱۵ هزار و ۲۲۷ میلیارد تومان کاهش می‌یابد و بودجه عمرانی به قیمت ثابت سال ۸۳ هم از ۱۰ هزار و ۴۲۶ میلیارد تومان به ۴ هزار و ۲۱۰ میلیارد تومان می‌رسد. این رقم معادل ۳۵.۷ درصد از بودجه عمرانی سال ۱۳۸۵ است. 

در سال‌های ۹۲ تا ۹۴ هم با وجود رشد اسمی اعتبارات عمرانی، میزان اعتبارات پرداخت شده به قیمت‌های ثابت سال ۸۳ رشد چندانی ندارند و در دامنه ۴ هزار میلیارد تومان قرار می‌گیرد. در سال ۹۵ مقداری بودجه عمرانی رشد می‌کند و به قیمت‌های ثابت سال ۸۳ در سطح ۵ هزار و ۶۲۸ میلیارد تومان افزایش می‌یابد. در واقع در سال ۱۳۹۵ بودجه عمرانی به قیمت‌های ثابت نسبت به سال ۹۴ رشدی معادل ۱۷.۶ درصد را تجربه می‌کند و سال ۹۶ هم با رشد اندکی به ۵ هزار و ۸۳۳ میلیارد تومان می‌رسد ولی سال‌های ۹۷ تا ۹۹ مجددا یک روند نزولی به وجود می‌آید. کمترین میزان پرداخت بوجه عمرانی مربوط به سال ۱۳۹۸ است که در این سال ۵۰ هزار و ۶۳۰ میلیارد تومان اعتبار پرداخت شده که براساس قیمت‌های ثابت سال ۱۳۸۳ معادل ۳ هزار و ۶۳۳ میلیار تومان است.

جهش تامین مالی طرح‌های در سال ۱۴۰۱

در سال‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ روند پرداخت بودجه عمرانی رشد می‌کند و سال ۱۴۰۱ رکورد جدیدی در پرداخت بودجه عمرانی به ثبت می‌رسد. در سال ۱۴۰۱، مبلغ ۲۷۳ هزار و ۸۱۶ میلیارد تومان بودجه عمرانی پرداخت می‌شود که این رقم به قیمت‌های ثابت سال ۱۳۸۳ معادل ۶ هزار و ۲۳۶ میلیارد تومان است که ۳۲.۶ درصد بیشتر از سال ۱۴۰۰ است. در واقع به قیمت‌های ثابت، بودجه عمرانی سال ۱۴۰۱ بیشترین بودجه عمرانی از سال ۱۳۹۱ به بعد است. با توجه به روند ایجاد شده در سال ۱۴۰۱، انتظار می‌رفت بودجه عمرانی سال ۱۴۰۲ به قیمت‌های ثابت هم روندی صعودی داشته باشد اما در این سال این روند رشد، کاهشی می‌شود. 

در سال ۱۴۰۲، بودجه عمرانی پرداختی ۳۰۴ هزار میلیارد تومان است که این رقم به قیمت‌های ثابت معادل ۴۶۹۷ میلیارد تومان است. هر چند که این رقم از سال‌های ۹۸ و ۹۹ بیشتر و نزدیک به رقم بودجه عمرانی سال ۱۴۰۰ است اما افت ۲۴.۵ درصدی نسبت به سال ۱۴۰۱ را نشان می‌دهد.

سال اول برنامه هفتم از کم رونق‌ترین سال‌های طرح‌های عمرانی بود

در سال ۱۴۰۳ با وجود اینکه دولت از منابع صندوق توسعه ملی استفاده کرد و حجم فروش اوراق بدهی را از ۱۶۱ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۲ به ۴۵۰ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۳ افزایش داد اما میزان پرداخت بودجه عمرانی نسبت به سال ۱۴۰۲ از نظر ریالی فقط ۱۶ هزار میلیارد تومان افزایش یافته و به قیمت‌های ثابت سال ۱۳۸۳ نسبت به سال ۱۴۰۲ کاهش ۲۲.۴ درصدی و نسبت به بودجه سال ۱۴۰۱ کاهش ۴۱.۶ درصدی داشته است. 

در واقع سال ۱۴۰۳ در کنار سال ۱۳۹۸ جزو کمترین بودجه‌های عمرانی پرداخت شده به قیمت‌های ثابت است. با توجه به اینکه سال ۱۴۰۳ اولین سال اجرای برنامه هفتم است و این سال جزء کم رونق‌ترین سال‌های طرح‌های عمرانی بوده، به نظر می‌رسد ادامه این روند موجب عدم تحقق اهداف برنامه هفتم در حوزه رشد اقتصادی، تشکیل سرمایه ثابت و اهداف تعیین شده در حوزه حمل‌ونقل خواهد شد. بنابراین لازم است دولت و مجموعه تصمیم‌گیران برنامه‌ای جدید برای تامین مالی طرح‌های عمرانی بیانیشند. 

راهکار‌های تسریع در احداث و تکمیل طرح‌های عمرانی 

این طرح‌ها می‌تواند استفاده از روش مشارکت عمومی-خصوصی، اصلاحات ساختار بودجه و اختصاص منابع مشخص و پایدار برای بخش عمرانی و استفاده از ظرفیت بانک توسعه و انتشار اوراق برای طرح‌های دارای بازدهی باشد. در بخش بودجه عمومی، ساختار بودجه به گونه‌ای است که منابع درآمدی وارد خزانه می‌شود و در این حالت اولویت اول دولت، پرداخت این منابع به بخش بودجه جاری است اما در صورتی که منبع درآمدی بودجه عمرانی از منبع درآمدی برای هزینه‌های جاری تفکیک شود، امکان تحقق بودجه مشخص شده برای بخش عمرانی و تاخیر در پرداخت اعتبارات کاهش می‌یابد. به عنوان مثال، ۳۰ درصد از درآمد حاصل از فروش یا هر میزان افزایش قیمت حامل‌های انرژی در هر سال صرفا برای بخش عمرانی هزینه شود یا درآمد حاصل از تعرفه‌های گمرکی و جرایم رانندگی، درآمد حاصل از بهره مالکانه معادن و درصد ثابتی از درآمد حاصل از فروش نفت برای تامین مالی طرح‌های عمرانی اختصاص یابد و به هیچ وجه وارد بودجه جاری نشود.

در بخش مشارکت عمومی و خصوصی، طرح‌های دارای بازدهی و یا طرح‌هایی که قابلیت اقتصادی شدن دارند، در قالب مشارکت عمومی و خصوصی تامین مالی و احداث شوند. تجربه کشور‌های مختلف ازجمله برزیل می‌تواند قابلیت استفاده برای ایران در این زمینه باشد. علاوه بر اینها، بانک توسعه هم می‌تواند ضمن پشتیبانی مالی از روش مشارکت عمومی و خصوصی، از ابزار‌های متنوع مالی برای تامین مالی طرح‌های عمرانی استفاده کند. طرح‌های پیشرانی که از مسیر بانک توسعه تامین مال می‌شوند، می‌توانند به مسیری برای تزریق هدفمند نقدینگی برای بانک مرکزی هم قرار گیرد. البته باید توجه داشت که نقدینگی یا پایه پولی ایجاد شده متناسب با حدود ظرفیت اقتصاد ایران باشد و منجر به بروز تورم نشود و طرح تامین مالی حتما جزو طرح‌های زیرساختی و پیشران باشد.

طرح پیشران به طرحی گفته می‌شود که بهره برداری از آن موجب اثرگذاری مثبت بر سایر بخش‌ها شود. به عنوان مثال طرح‌های ریلی کریدوری، طرح‌های حوزه انرژی و حمل‌ونقلی می‌تواند مصداقی از طرح‌های پیشران هستند. به هر ترتیب تامین مالی طرح‌های عمرانی باید جزو اولویت‌های تصمیم‌گیری قرار بگیرد، چراکه وضعیت فعلی تامین مالی طرح‌های عمرانی بسیار ضعیف است و نمی‌تواند اهداف توسعه‌ای کشور را در این حوزه محقق کند.