چطور از پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه خلاص شویم؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ طرح مالیات بر سوداگری پس از سال‌ها بحث و مطالعات کارشناسی و رفت و برگشت در کمیسیون و صحن علنی مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان، بالاخره مورد تصویب و تایید قرار گرفت و در چهارم مردادماه ۱۴۰۴ بلا مانع بودن اجرای آن از سوی سخنگوی شورای نگهبان اعلام شد. 

برخی افراد از روی بی‌اطلاعی و برخی وابستگی به جریانات سفته‌بازی از همان ابتدای طرح مساله مالیات بر عایدی سرمایه، بدون بررسی متن آن به مخالفت با اصل آن پرداختند و با ایجاد برخی فضاسازی‌ها درباره این نوع از مالیات، ابهاماتی را برای مردم به وجود آوردند. در این گزارش تلاش می‌کنیم قانون مالیات بر سوداگری را متناسب با ارتباط مردم با آن و چگونگی و حدود معافیت‌های مالیاتی تعیین‌شده در این قانون تبیین کنیم. 

اولین سوالی که احتمالا برای مردم ایجاد می‌شود، دارایی‌های مشمول مالیات بر عایدی سرمایه است. براساس ماده ۱۲ که به عنوان ماده ۴۶ قانون مالیات‌های مستقیم الحاق می‌شود، چهار نوع دارایی مشمول مالیات بر سوداگری می‌شوند. این دارایی‌ها شامل املاک با انواع کاربری مسکونی و تجاری، انواع خودروسواری دارای شماره انتظامی (پلاک) شخصی، انواع طلا، نقره، پلاتین و مسکوکات آنها و جواهرآلات، انواع ارز، انواع رمزارز و رمزدارایی می‌شود. 

اما آیا هر کسی که این دارایی‌ها را داشته باشد، باید به خاطر آن مالیات بدهد؟ خیر. اولا صِرف خرید و در تملک داشتن این دارایی‌ها مالیاتی ندارد. مالیات در زمانی مطرح می‌شود که این دارایی‌ها به فروش برسد. دوم اینکه در جریان تدوین قانون مالیات بر سوداگری سعی شده با تبصره‌هایی، اکثریت مردم از دایره پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه معاف شوند. در این گزارش به چارچوب‌های قانون و شرایطی که موجب معافیت از پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه می‌شود، می‌پردازیم.

نحوه معافیت مالیات بر عایدی سرمایه در بخش املاک

در حوزه املاک، اگر هر فرد بالای ۱۸ سال یا سرپرست خانوار اولین ملک را بخرد و در بازه زمانی یک سال یا کمتر از آن بفروشد، از مابه‌التفاوت قیمت خرید و فروش آن مشمول ۳۵ درصد مالیات می‌شود. حال اگر این ملک را بیش از یک سال و کمتر از دو سال نگه داشته باشد و بعد بفروشد، از محل مابه‌التفاوت قیمت خرید و فروش مشمول ۲۵ درصد مالیات خواهد شد. در صورتی که فرد ملک اول را دو سال یا بیشتر از دو سال نگه دارد و بعد بفروشد، از پرداخت مالیات آن به طور کامل معاف خواهد شد.

با این وجود هر فرد، هر ۵ سال فقط یک بار می‌تواند یکی از املاک یا دارایی‌های خود را قبل از بازه زمانی دو ساله بفروشد و از پرداخت مالیات معاف شود.

هر فرد بالای ۱۸ سال اگر ملک دومی بخرد، در صورتی که ملک اول را قبل گذشت یک سال از خرید ملک دوم، ملک اول را بفروشد، از پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه معاف می‌شود. 

هر فرد سرپرست خانوار، اگر ملک سومی بخرد، در صورتی که تا یک سال بعد از خرید ملک سوم، ملک اول یا دوم خود که ۲ سال از زمان خرید آنها گذشته باشد را بفروشد، از پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه معاف خواهد بود. 

برای توضیح بیشتر این بند، این مثال مناسب است. اگر یک سرپرست خانوار، ملک اول خود را در تاریخ ۲۸ دی‌ماه ۱۴۰۰ خریداری و ملک شماره دو خود را در تاریخ ۱۵ آذر ۱۴۰۲ خریداری کرده باشد و حال می‌خواهد ملک سومی را بخرد، اگر تا یک سال بعد از خرید ملک سوم، یکی از دو ملک شماره یک یا دو خود را بفروشد، این فروش مشمول مالیات بر عایدی سرمایه نخواهد شد. 

درخصوص زمین‌های غیرشهری و غیرمسکونی نیز بدین گونه است که اگر زمین‌های کشاورزی اعم از باغ‌ها، زمین‌های زراعی و زمین‌های فاقد کاربری، سه سال بعد از خرید به فروش برسد، از پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه معاف هستند.

چگونگی معافیت مالیاتی در بخش خودرو

در حوزه خودرو هم شرایط تا حد زیادی مشابه املاک است. هر فرد بالای ۱۸ سال اگر یک خودرو داشته باشد و و قبل زاز یک سال اقدام به فروش آن کند، از محل تفاوت قیمت خرید و فروش خودرو مشمول مالیات بر عایدی سرمایه می شود.

اگر هر فرد بالای 18 سال بیش از یک سال بعد از خرید اقدام به فروش آن خودرو کند، از پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه معاف است. هر فرد بالای ۱۸ سال اگر خودرو دومی بخرد و بعد از ۶ ماه خودروی اول را بفروشد، مشمول مالیات بر عایدی سرمایه نمی‌شود.

هر فرد سرپرست خانوار نیز اگر خودروی اول خود را یک سال بعد از خرید بفروشد، مشمول مالیات نمی‌شود. اگر سرپرست خانوار خودروی دوم خود را یک سال بعد از خرید بفروشد نیز مشمول مالیات نمی‌شود. همچنین اگر سرپرست خانوار ۶ ماه بعد از خرید خودروی سوم، خودروی اول یا دوم خود که یک سال از زمان خرید آن گذشته است را بفروشد، مشمول مالیات بر عایدی سرمایه نمی‌شود. 

علاوه بر این، املاک و خودرو‌هایی که قبل از استقرار بستر اجرایی این قانون خریداری شده‌اند، اگر تا سه سال بعد از استقرار بستر اجرایی به فروش برسند، مشمول مالیات نمی‌شوند. طبق ماده ۸ این قانون زمان استقرار بستر اجرایی قانون مالیات بر سوداگری ۲۰ ماه بعد از ابلاغ قانون است؛ بنابراین کسانی که تا اسفند سال ۱۴۰۵ یا حداکثر فروردین ۱۴۰۶ ملک یا خودرو خریداری کرده‌اند، اگر تا فروردین ۱۴۰۹ این دارایی‌ها را به فروش برسانند، مشمول مالیات نخواهند شد. 

قید زمانی دو سال برای معافیت در پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه، یک بار در هر ۵ سال قابل نقض است. یعنی هر ۵ سال یک بار هر فرد بالای ۱۸ سال یا سرپرست خانوار می‌تواند خانه یا خودرویی را بخرد و قبل از دو سال بفروشد و بابت مابه‌التفاوت خرید و فروش آن نیز مالیاتی نپردازد.

شرایط کسر تورم از عایدی سرمایه در محاسبه مالیات   

مازاد بر معافیت‌های تعیین شده در موارد بالا که توضیح داده شد، اگر ملکی که در واقع ملک دوم فرد بالای ۱۸ سال و ملک سوم سرپرست خانوار است، بعد از گذشت ۲ سال تا کمتر از ۵ سال از زمان خرید، به فروش برسد، ۵۰ درصد از تورم مصرف‌کننده که در طول این دوران وجود داشته است، از مابه‌التفاوت قیمت خرید و فروش فروش دارایی‌های مذکور (ملک، زمین، خودرو، طلا، نقره، پلاتین و مسکوکات آنها و جواهر آلات، انواع ارز، رمزارز و رمزدارایی) کسر و پس از آن مالیات محاسبه خواهد شد. 

به عنوان مثال، اگر یک سرپرست خانوار، سومین ملک خود را به قیمت ۵ میلیارد تومان خریده باشد و بعد از گذشت دو سال (تا کمتر از ۵ سال) این ملک را به قیمت ۱۰ میلیارد تومان فروخته باشد و در دوره مذکور سطح عمومی قیمت‌ها ۸۰ درصد رشد کرده است، ۴۰ درصد از مابه التفاوت ۵ میلیارد تومانی خرید و فروش ملک کسر خواهد شد و پس از آن مالیات بر عایدی سرمایه به نرخ ۲۵ درصد محاسبه خواهد شد. به این ترتیب مابه التفاوت ۳ میلیارد تومان می‌شود و با کسر ۲۵ درصد، ۷۵۰ میلیون تومان به عنوان مالیات بر عایدی سرمایه توسط سازمان امور مالیاتی دریافت خواهد شد.

در صورتی که فاصله زمانی خرید و فروش این دارایی‌ها ۵ سال و بیشتر باشد، ۱۰۰ درصد تورم در طول دوره از مابه‌التفاوت خرید و فروش دارایی‌ها کسر و سپس مالیات محاسبه خواهد شد. یعنی اگر سرپرست خانوار ملکی را به قیمت ۵ میلیارد تومان خریده باشد و ۵ سال بعد (و بیشتر از ۵ سال) آن را به قیمت ۱۰ میلیارد تومان فروخته باشد و در آن دوره زمانی ۵ ساله، جمع کل تورم در طول ۵ سال در مجموع ۹۰ درصد بوده باشد، ۴.۵ میلیارد تومان از این تفاوت بهای خرید و فروش در نظر گرفته نمی‌شود و سازمان امور مالیاتی از ۵۰۰ میلیون تومان باقی مانده ۲۵ درصد (۱۲۵ میلیارد تومان) مالیات خواهد گرفت. 

بنابراین ملک سوم سرپرست خانوار که ۵ سال و بیشتر، از زمان خرید آن گذشته و در طول دوره بهای آن ۲ برابر شده است، با فرض تورم ۹۰ درصدی در طول ۵ سال، بعد از فروش ملک مشمول ۱۲۵ میلیون تومان مالیات می‌شود. در صورتی که عدد تورم محاسبه شده به اندازه میزان رشد ملک بوده باشد، مالیات بر عایدی سرمایه این ملک صفر خواهد شد. 

حال، در صورتی که فاصله زمانی خرید و فروش ملک کمتر از یک سال باشد، مابه‌التفاوت قیمت خرید و فروش ملک، مشمول نرخ ۳۵ درصد (۱۰ درصد بالاتر از نرخ مالیاتی ماده ۱۳۱ قانون مالیات‌های مستقیم) و در صورت تملک یک سال و بیشتر مشمول سقف نرخ ماده ۱۳۱ قانون مالیات‌های مستقیم که ۲۵ درصد است، خواهد شد و تورم از آن کسر نمی‌شود. بالاترین نرخ در ماده ۱۳۱ قانون مالیات‌های مستقیم ۲۵ درصد است و بنابراین نرخ مالیات بر عایدی سرمایه ۳۵ درصد است.

در لایحه مالیات بر مجموع درآمد که در واقع لایحه اصلاح قانون مالیات‌های مستقیم است، بالاترین نرخ تعیین شده در ماده ۱۳۱ قانون مالیات‌های مستقیم از ۲۵ درصد به ۳۵ درصد افزایش یافته است. در صورت تصویب این لایحه و تبدیل آن به قانون، سقف نرخ مالیات بر عایدی سرمایه به ۴۵ درصد می‌رسد.

معافیت از پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه برای همه اشخاص غیرتجاری تا سقف معافیت ماده ۸۴

علاوه بر همه این معافیت‌ها برای مردم، اگر مالیات بر عایدی سرمایه تعیین شده برای فرد غیرتجاری، معادل با میزان معافیت مالیاتی ماده ۸۴ قانون مالیات‌های مستقیم باشد، از پرداخت مالیات معاف است. در قانون بودجه سال ۱۴۰۴ معافیت مالیاتی ۲۴ میلیون تومان در ماه و ۲۸۸ میلیون تومان در سال تعیین شده است؛ بنابراین اگر یک فرد درآمد سالانه‌اش از عایدی سرمایه (ملک مازاد بر ۲ فقره برای سرپرست خانوار و مازاد بر یک فقره برای اشخاص بالای ۱۸ سال) یک میلیارد و ۱۵۲ میلیون تومان باشد و مشمول ۲۵ درصد مالیات بر عایدی سرمایه شود که بهای آن معادل ۲۸۸ میلیون تومان است، از پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه معاف است.

اگر اشخاص غیرتجاری، املاک با کاربری غیرمسکونی را بفروشند یا درآمدی از حق واگذاری محل به دست بیاورند، در صورتی که فاصله زمانی خرید و فروش این ملک بیش از دو سال باشد، تا ۱۰ برابر معافیت مالیاتی سالانه از عایدی آن کسر و مازاد بر آن مشمول مالیات می‌شود. یعنی اگر یک ملک غیرمسکونی به ارزش ۱۰ میلیارد تومان خریداری و ۲ سال و یک ماه بعد به ارزش ۱۵ میلیارد تومان فروخته شود، پس از کسر تورم در آن دوره، ۲ میلیارد و ۸۸۰ میلیون تومان دیگر از این مابه‌التفاوت کسر می‌شود و سپس مالیات بر عایدی سرمایه به نرخ ۲۵ درصد محاسبه خواهد شد. 

البته این معافیت صرفا در یک سال از هر ۵ سال داده می‌شود و شرط دوره تملک بیش از دو سال، هر ۵ سال یک بار برای یکی از دارایی‌ها در نظر گرفته نمی‌شود.

درآمد حاصل از معاملات در بازار سرمایه، بورس کالا و صندوق های سرمایه گذاری از مالیات معاف شد 

در تبصره ۷ ماده ۱۲ این قانون تاکید شده که درآمد حاصل از انتقال اوراق بهادار یا کالای مورد معامله در بازار بورس و بازار‌های خارج بورس مانند صندوق‌های کالایی، صندوق‌های املاک و مستغلات و گواهی سپرده سکه، طلا، مشمول مالیات نمی‌شوند و درآمد آنها از مالیات بر عایدی سرمایه معاف است.

حدود و شرایط معافیت مالیات بر عایدی سرمایه بابت فروش انواع طلا و ارز

در حوزه طلا، نقره، پلاتین و مسکوکات آنها و جواهرات و همچنین انواع ارز، رمزارز و رمز دارایی؛ برای اشخاص غیرتجاری در هر ۵ سال در مجموع تا سقف ۵ برابر معافیت ماده ۸۴ مشمول مالیات نخواهد بود. به عنوان مثال اگر سقف معافیت امسال را ۲۸۸ میلیون تومان در نظر بگیریم، تفاوت ارزش این دارایی‌ها در زمان خرید و فروش در طول ۵ سال معادل یک میلیارد و ۴۴۰ میلیون تومان باشد، از پرداخت مالیات معاف خواهد بود.

اما درآمد مازاد بر آن مشمول مالیات خواهد شد. یعنی اگر درآمد یک شخص غیرتجاری در طول ۵ سال، ۲ میلیارد تومان باشد، ۵۶۰ میلیون تومان مشمول مالیات می‌شود که نرخ آن ۲۵ درصد خواهد بود. اگر این سقف درآمدی ۵ ساله که معادل ۵ برابر معافیت مالیاتی سالانه است، در مدت کمتر از ۵ ساله پر شود، در این صورت، فرد در مدت زمان کوتاه‌تری مشمول مالیات بر عایدی سرمایه از محل فروش این دارایی‌ها خواهد شد. 

حالت دیگر را با ذکر یک مثال توضیح می‌دهیم. فرض کنیم در سال ۱۴۰۴ یک نفر بابت فروش انواع طلا و انواع ارز خود ۵۰۰ میلیون تومان سود به دست آورده است. در آن سال معافیت مالیاتی درآمد سالانه ۲۸۸ میلیون تومان است که ۵ برابر آن یک میلیارد و ۴۴۰ میلیون تومان می‌شودد. این ۵۰۰ میلیون تومان معادل ۳۴.۷ درصد از کل سقف معافیت مالیاتی است و این نسبت از سقف معافیت مالیاتی ۵ ساله وی کسر خواهد شد. 

حال اگر فرض کنیم در سال بعد، سقف معافیت مالیاتی سالانه به ۳۵۰ میلیون تومان برسد، سقف معافیت مالیاتی ۵ ساله بالغ بر یک میلیارد و ۷۵۰ میلیون تومان می‌شود. در این حالت فردی که سال گذشته ۵۰۰ میلیون تومان سود از محل فروش آن دارایی‌ها داشته، فقط ۶۵.۳ درصد از سقف معافیت مالیاتی سال بعد می‌تواند استفاده کند. 

به عبارت دیگر از سقف معافیت مالیات بر عایدی سرمایه او در آن سال فقط یک میلیارد و ۱۴۲ میلیون تومان باقی مانده است. لازم به ذکر است اخذ مالیات از اشخاص غیرتجاری بابت فروش دارایی‌های مذکور (انواع طلا، نقره، پلاتین و مسکوکات آنها و جواهرات و همچنین انواع ارز، رمزارز و رمز دارایی)، سه سال پس از استقرار بستر اجرایی این قانون خواهد بود و تا قبل از آن هر درآمدی از این محل، از مالیات بر عایدی سرمایه معاف است. اگر زمان استقرار بستر اجرایی این قانون ۲۰ ماه باشد، سه سال بعد از آن خواهد بود. 

همچنین معاوضه این دارایی‌ها با خودشان هم مشمول مالیات نخواهد شد. به این معنا که در بند ۳ ماده ۱۲ که دارایی‌های طلا، نقره، پلاتین، مسکوکات آنها و جواهرات قیده شده است. معاوضه این کالا‌ها با خود و با یکدیگر مشمول مالیات نمی‌شود. در بند ۴ که عبارت انواع ارز درج شده، تبدیل یک ارز به ارز دیگر، مثلا تبدیل دلار به یورو، مشمول مالیات نخواهد شد.

یک معافیت خاص برای همه افراد بالای ۱۸ سال

یک معافیت دیگری که در این طرح به آن توجه شده، به این شرح است که هر شخص غیرتجاری بالای ۱۸ سال می‌تواند به درخواست خود، در طول عمر خود تا ۱۰۰ برابر معافیت موضوع ماده ۸۴ قانون مالیات‌های مستقیم که همان سقف معافیت مالیاتی است که هر سال در قوانین بودجه تعیین می‌شود، استفاده کند. همانطور که در مثال قبلی توضیح داده شد، درصد استفاده از معافیت این بند در هر سال از میزان باقیمانده کسر خواهد شد. به عنوان مثال، اگر سقف معافیت مالیاتی سال ۱۴۰۴ معادل ۲۸۸ میلیون تومان است، ۱۰۰ برابر آن ۲۸ میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان خواهد شد.

یک فرد غیرتجاری بالای ۱۸ سال می‌تواند یک ملک یا یک دارایی مشمول مالیات بر عایدی سرمایه را سال ۱۴۰۴ بفروشد و (با فرض نرخ مالیاتی ۲۵ درصد) ۱۱۵ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان از محل مابه‌التفاوت خرید و فروش آن سود به دست بیاورد و یک تومان هم مالیات نپردازد. اما این معافیت در همان سال به پایان می‌رسد و آن فرد دیگر نمی‌تواند از این معافیت در سال‌های بعد و تا پایان دوره حیات خود استفاده کند.

اگر یک فرد بالای ۱۸ سال با فروش یکی از دارایی‌های مشمول مالیات برعایدی سرمایه در سال ۱۴۰۴ که سقف ۱۰۰ برابر معافیت مالیاتی آن ۲۸ میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان است، ۵۷ میلیارد تومان سود از محل مابه‌التفاوت خرید و فروش دارایی خود به دست بیاورد، ۵۰ درصد سقف معافیت مالیات بر ارزش افزوده طول عمر خود را استفاده کرده است؛ بنابراین در سال‌های بعد، هر چقدر سقف معافیت مالیاتی افزایش یابد، این فرد مشمول ۵۰ درصد آن سقف معافیت مالیاتی می‌شود.