ریل ایران–افغانستان؛ بازطراحی چینی اقتصاد منطقه

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در یک چرخش راهبردی عمیق، افغانستان در حال بازتعریف مسیرهای تجاری خود و فاصله‌ گرفتن از پاکستان است؛ تحولی که هم‌زمان با تشدید تنش‌های مرزی، بسته‌ شدن گذرگاه‌ها و تلاش کابل برای پیوند خوردن به شبکه نوظهور تجارت اوراسیایی به رهبری چین و روسیه رخ می‌دهد. نشانه‌های این تغییر حتی در بازار‌های روزمره کابل هم دیده می‌شود؛ جایی که موز ایرانی به‌تازگی جایگزین واردات سنتی از پاکستان شده و تصویری نمادین از تغییر جهت تجارت افغانستان به نمایش گذاشته است.

این تحول در پی تشدید سریع تنش‌ها میان کابل و اسلام‌آباد رخ داده است. پس از آنکه جنگنده‌های پاکستانی اهدافی که به ادعای اسلام‌آباد محل اختفای نیرو‌های مسلح مخالف پاکستان بوده را در خاک افغانستان بمباران کردند، دولت افغانستان روابط تجاری را قطع و گذرگاه‌های مرزی را بست. مرز افغانستان و پاکستان از اکتبر ۲۰۲۵ تاکنون بسته مانده و همین موضوع کابل را به‌سمت گزینه‌های جایگزین سوق داده است.

در چنین شرایطی، افغانستان به‌ طور فزاینده‌ای نگاه خود را به‌ سوی ایران و کریدور‌های اوراسیایی دوخته و تلاش می‌کند آینده اقتصادی خود را با بلوک نوظهور منطقه‌ای همسو کند؛ بلوکی که چین و روسیه در قلب آن قرار دارند. هم‌زمان با بررسی کابل برای قطع کامل روابط اقتصادی با پاکستان، راه‌آهن افغانستان–ایران نقش مهمی در ترانزیت کالا و تامین نیازهای اساسی پیدا کرده است.

ریل‌های جدید برای اقتصاد افغانستان

افغانستان در ماه‌های اخیر چند توافق ریلی با کشورهای همسایه امضا کرده است تا از کشوری محصور در خشکی و گرفتار بحران، به یک گره محوری در تجارت منطقه‌ای تبدیل شود. محور این راهبرد، پروژه راه‌آهن «خواف–هرات» به طول ۲۲۵ کیلومتر است که شهر خواف در شرق ایران را به هرات در غرب افغانستان وصل می‌کند.

یک مقام ارشد اداره راه‌آهن افغانستان اعلام کرده است که دو کشور به‌طور اصولی برای پیشبرد این مسیر به توافق رسیده‌اند و اجرای آن در حال انجام است. این پروژه بخشی از تلاش گسترده‌تر کابل برای دور زدن گلوگاه‌های تجاری پاکستان و ایجاد پیوند مستقیم میان ایران، افغانستان، چین و آسیای مرکزی به شمار می‌رود؛ مسیری که در مراحل بعدی می‌تواند به هند نیز متصل شود.

این خط ریلی با ابتکار «کریدور ریلی پنج کشور» نیز همپوشانی دارد؛ طرحی اوراسیایی که ایران، افغانستان، تاجیکستان، قرقیزستان و چین را به هم متصل می‌کند. مولوی صاحب جانان، وزیر تجارت افغانستان، با اشاره به مشاهده موز ایرانی در بازار کابل گفت: «صبح امروز تا حدی شگفت‌زده شدم وقتی موز را در بازار کابل دیدم. پس از پرس‌وجو متوجه شدم که از ایران وارد شده است.» وی تاکید کرد کابل همچنان به تجارت با «کشورهای همسایه دوست» متعهد است و این پیوندها را در شرایط بسته‌ بودن مرز با پاکستان، حیاتی می‌داند.

تقاطع منافع ایران، روسیه و چین

گسترش شبکه‌های ریلی در افغانستان فقط یک پروژه اقتصادی نیست، بلکه بخشی از شکل‌ گیری نظم جدیدی از پیوند‌های چند قطبی در منطقه به‌ شمار می‌رود. روسیه که تحت فشار تحریم‌های غربی قرار دارد، این مسیر‌ها را شریان‌های حیاتی اقتصاد آینده خود می‌داند و پروژه «خواف–هرات» را در چارچوب طرح بزرگ‌تر «راه‌آهن سراسری افغانستان» تعریف کرده است.

الکسی اورچوک، معاون نخست‌وزیر روسیه اواخر دسامبر ۲۰۲۵ اعلام کرد که کارشناسان روسی به‌ طور فعال در حال بررسی مسیر‌های احتمالی عبور راه‌آهن از افغانستان هستند؛ اقدامی که هدف آن دستیابی به بازار‌ها و بنادر جنوبی و دورزدن مسیر‌های دریایی تحت کنترل غرب است. از نگاه مسکو، این کریدور‌ها ابزاری کلیدی برای تقویت پیوند با «جنوب جهانی» و کاهش اثر تحریم‌ها به‌ شمار می‌روند.

محمد امیر رانا، تحلیلگر امنیتی مستقر در اسلام‌آباد و رئیس «موسسه مطالعات صلح پاکستان»، نیز گفته است این پروژه در اصل به دوران دولت اشرف غنی بازمی‌گردد اما اکنون اراده نهایی برای تکمیل آن شکل گرفته است. به گفته وی، این طرح از ابتدا منافع هند و آسیای مرکزی را نیز در نظر داشته، زیرا اتصال بازار‌های اوراسیایی، چینی و هندی چشم‌انداز راهبردی گسترده‌تری ایجاد می‌کند. رانا افزوده است ناامنی در برخی مناطق سبب شده مسیر‌های امن‌تر از طریق ایران برای دسترسی به هند و چین در اولویت قرار گیرد.

اوایل همین ماه جبارعلی ذاکری، رئیس راه‌آهن ایران در کابل با ملا عبدالغنی برادر، معاون نخست‌وزیر حکومت طالبان، دیدار کرد و دو طرف بر تسریع اجرای این کریدور تاکید کردند؛ اقدامی که همسو با هدف تهران برای پیوند دادن اقتصاد منطقه از ایران تا چین است.

به گفته رانا، شرایط ژئوپلیتیکی منطقه نیز باعث توقف برخی از این پروژه‌ها شده و در مقاطعی به تقویت آن‌ها منجر شده است. وی معتقد است هرگاه یک مسیر پایدار ایجاد شود و منافع اقتصادی ملموس تولید کند، دیگر ابتکار‌ها نیز به‌ تدریج پیرامون آن شکل خواهند گرفت.

در سوی مقابل، پاکستان با پیامد‌های تصمیمات خود روبه‌رو شده است. از اکتبر ۲۰۲۵، اسلام‌آباد تمامی گذرگاه‌های اصلی با افغانستان را بسته و طالبان را به پناه‌دادن به نیرو‌های مسلح ضدپاکستانی متهم کرده است. در پی افزایش درگیری‌های مرزی و حملات هوایی پاکستان در خاک افغانستان، کابل بخش عمده روابط تجاری را قطع و بازرگانان خود را به تغییر مسیر به‌سوی ایران، هند و آسیای مرکزی تشویق کرده است.

هم‌زمان، هند نیز سطح حضور دیپلماتیک خود در کابل را ارتقا داده و نمایندگی فنی‌اش را به سفارت کامل تبدیل کرده است؛ اقدامی که هم‌زمان با وخامت روابط کابل و اسلام‌آباد انجام شده و نشان‌دهنده تلاش دهلی‌نو برای بازیابی نقش اقتصادی و سیاسی در افغانستان است.

پاکستان ماه گذشته در پی فشار‌های اقتصادی و اعتراض فعالان تجاری، پیشنهاد ازسرگیری روابط را مطرح کرد اما کابل آن را رد کرده و به تاجران توصیه نمود مسیر‌های خود را از پاکستان جدا کنند. ملا برادر به بازرگانان سه ماه مهلت داده تا حساب‌های معوق را تسویه کنند؛ پیامی روشن مبنی بر اینکه افغانستان دیگر استفاده سیاسی از مرز‌ها را تحمل نخواهد کرد.

پیامدهای اقتصادی این وضعیت سنگین بوده است. ضیاالحق سرحدی، نایب‌رئیس اول اتاق بازرگانی مشترک پاکستان و افغانستان، اعلام کرده است بسته‌ شدن مرزها بیش از ۴.۵ میلیارد دلار به اقتصاد پاکستان خسارت زده است. به گفته وی، این اقدام کریدوری را مختل کرده که سالانه میلیاردها دلار گردش مالی داشته است. حجم تجارت دوجانبه دو کشور سالانه بین دو تا سه میلیارد دلار برآورد می‌شد؛ پاکستان کالاهایی با ارزش افزوده بالاتر صادر می‌کرد و افغانستان عمدتا واردکننده اقلام اساسی و محصولات کشاورزی فاسد شدنی بود.

سرحدی توضیح داده صادرات پاکستان شامل سیمان، شکر، مرکبات، سیب‌زمینی، دارو و تجهیزات جراحی بوده و در مقابل، بازرگانان افغان اکنون دسترسی به بازار‌های مهم میوه خشک، انگور و انار را از دست داده‌اند. به گفته وی، هزاران کامیون در گذرگاه‌های تورخم و چمن متوقف مانده و هر روز هزینه سوخت و جریمه دیرکرد می‌پردازند، در حالی که کالا‌ها در حال فاسد شدن است.

در این میان، ایران با سرعت در حال پر کردن خلا ایجادشده است. تهران طی سال‌های گذشته جایگاه خود را به‌ عنوان محور لجستیکی منطقه تقویت کرده و راه‌آهن خواف–هرات تنها یکی از حلقه‌های این شبکه رو به گسترش است. این مسیر نه‌ فقط دسترسی ایران به بازار افغانستان را تسهیل می‌کند، بلکه نقش این کشور را به‌عنوان پل ارتباطی میان چین، آسیای مرکزی و خلیج فارس تثبیت می‌کند.

این پروژه با ابتکار «کمربند و جاده» چین و راهبرد روسیه برای گسترش پیوند با جنوب جهانی همسو است و به‌طور غیرمستقیم تلاش‌های آمریکا برای منزوی‌سازی ایران و حکومت طالبان را به چالش می‌کشد. هرچند افغانستان همچنان با بحران‌های اقتصادی، انسانی و امنیتی جدی روبه‌روست، این تغییر مسیر می‌تواند شریان حیاتی تازه‌ای برای اقتصاد آن فراهم آورد.

با رد پیشنهادهای اخیر پاکستان و تعیین شروط سخت‌ گیرانه برای بازگشایی مرزها، دولت افغانستان عملا اعلام کرده است که آینده اقتصادی خود را در مسیر دیگری می‌بیند. ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان تاکید کرده است که گذرگاه‌ها تا زمانی بسته خواهند ماند که پاکستان تضمین‌های قوی درباره عدم استفاده سیاسی از مرز و حفظ حقوق بازرگانان ارائه کند.

بازطراحی مسیر‌های تجاری و سرمایه‌ گذاری بر کریدور‌های ریلی جدید نشان می‌دهد جهت‌ گیری تازه کابل تثبیت شده است؛ جهتی که بیش از پیش به ایران و شبکه‌های اوراسیایی گره می‌خورد و نقش پاکستان را در معادلات اقتصادی افغانستان به‌ طور بی‌سابقه‌ای کمرنگ می‌کند.