جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران؛ اختلال گسترده در اقتصاد و زنجیره تامین جهانی

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ جنگ میان ایالات متحده و اسرائیل با ایران، فعالیت کسب‌وکارها در سراسر جهان را با اختلال جدی روبه‌رو کرده است. این درگیری علاوه بر افزایش قیمت انرژی، زنجیره تامین مواد خام حیاتی را تحت فشار قرار داده و درباره امنیت مسیرهای اصلی تجارت جهانی -که انتقال کالاهایی از مواد غذایی تا قطعات خودرو به آن‌ها وابسته است- نگرانی‌های تازه‌ای ایجاد کرده است.

آشفتگی در سفرهای هوایی

در پی تشدید درگیری‌ها، بخش بزرگی از حریم هوایی منطقه بسته شده و فرودگاه‌های دبی و دوحه، دو مرکز مهم ترانزیت هوایی جهان، با اختلال شدید روبه‌رو شده‌اند. در نتیجه ده‌ها هزار مسافر سرگردان شده و شرکت‌های هواپیمایی ناچار به لغو حدود ۴۰ هزار پرواز شده‌اند؛ وضعیتی که بزرگ‌ترین اختلال صنعت سفر پس از زمان همه‌گیری کووید‑۱۹ توصیف می‌شود.

دولت‌ها در تلاش برای بازگرداندن شهروندان خود هستند و فرودگاه‌ها به‌ تدریج فعالیت را از سر گرفته‌اند اما همچنان فقط با بخشی از ظرفیت عادی کار می‌کنند. در این میان برخی مسافران برای خروج از منطقه از جت‌های خصوصی استفاده کرده‌اند و برخی دیگر با سفرهای طولانی زمینی از طریق بیابان به ریاض در عربستان سعودی رفته‌اند تا از آنجا به مقصدهای خود پرواز کنند.

هم‌زمان کاهش ظرفیت حمل‌ونقل هوایی باعث شده محموله‌های مختلف، از محصولات تازه گرفته تا قطعات هواپیما، در فرودگاه‌ها متوقف شوند و نرخ حمل‌ونقل افزایش یابد.

فشار بر شرکت‌های هواپیمایی

بسته شدن آسمان خلیج فارس به سرعت شبکه پروازی شرکت‌های هواپیمایی را تحت تاثیر قرار داده و سهام این صنعت را کاهش داده است. قیمت پرواز میان آسیا و اروپا به‌ شدت افزایش یافته و برخی شرکت‌ها از جمله «ویز ایر» و «لوفت‌هانزا» مسیرهای خود را تغییر داده‌اند. در همین حال «رایان‌ایر» از افزایش تقاضا برای پروازهای کوتاه‌برد در اروپا خبر داده است، زیرا بسیاری از مسافران برای تعطیلات عید پاک مقصدهای نزدیک‌تر را انتخاب می‌کنند.

افزون بر این، قیمت سوخت جت -که پس از نیروی کار دومین هزینه بزرگ شرکت‌های هواپیمایی محسوب می‌شود- از زمان آغاز درگیری دو برابر شده و فشار بیشتری بر شرکت‌ها وارد کرده است. تحلیلگران می‌گویند در صورت طولانی شدن جنگ، شرکت‌های هواپیمایی آمریکایی که از ابزارهای پوشش ریسک قیمت سوخت استفاده نمی‌کنند، ممکن است بیشترین آسیب را ببینند، در حالی که بسیاری از شرکت‌های اروپایی و آسیایی همچنان از این راهبرد استفاده می‌کنند.

از سوی دیگر، خلبانان نیز با شرایط خطرناک‌تری در آسمان مانند احتمال نفوذ پهپادها گرفته و محدود شدن مسیرهای پروازی در مناطق درگیر روبه‌رو شده‌اند.

ضربه به صنعت گردشگری خاورمیانه

این بحران همچنین تصویر خاورمیانه به‌ عنوان مقصدی امن و لوکس برای گردشگران را -پس از میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری در سال‌های اخیر از ابوظبی تا دبی- با چالش روبه‌رو کرده است. گردشگری در این منطقه سالانه حدود ۳۶۷ میلیارد دلار ارزش دارد.

در عین حال، بحران کنونی نشان داده که حمل‌ونقل هوایی جهان تا چه اندازه به تعداد محدودی از مراکز ترانزیتی وابسته است که در راس آن‌ها فرودگاه دبی، شلوغ‌ترین فرودگاه بین‌المللی جهان قرار دارد. در دبی و دیگر مراکز بزرگ خرید منطقه نیز بسیاری از فروشگاه‌ها در روزهای اخیر تعطیل بوده‌اند یا با حداقل کارکنان فعالیت کرده‌اند.

افزایش فعالیت در صنعت دفاعی

در جریان حملات به اهداف ایرانی، ایالات متحده از طیفی از تسلیحات از جمله موشک‌های کروز تاماهاوک، جنگنده‌های رادارگریز و برای نخستین بار در میدان نبرد از پهپادهای تهاجمی ارزان‌قیمت یک‌بارمصرف استفاده کرده است؛ پهپادهایی که گفته می‌شود از طراحی‌های ایرانی الهام گرفته‌اند.

پنتاگون همچنین در این عملیات از خدمات هوش مصنوعی شرکت «Anthropic» و ابزارهای «Claude» بهره گرفته است. با این حال وزارت دفاع آمریکا هفته گذشته این شرکت را «ریسک زنجیره تامین» اعلام کرد و استفاده از فناوری آن را برای پیمانکاران نظامی ممنوع ساخت. این تصمیم پس از ماه‌ها اختلاف میان دو طرف گرفته شد.

در همین راستا دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا در ششم مارس با مدیران هفت شرکت دفاعی دیدار کرد تا درباره تامین دوباره ذخایر تسلیحاتی که در حملات اخیر مصرف شده‌اند گفت‌وگو کند.

اختلال در بازار فلزات و مواد اولیه

جنگ همچنین بر بازار مواد خام تاثیر گذاشته است. کارخانه ذوب آلومینیوم «قطالوم» در قطر هفته گذشته فعالیت خود را کاهش داد و شرکت «آلومینیوم بحرین» اعلام کرد به دلیل ناتوانی در انتقال محموله‌ها از طریق تنگه هرمز، صادرات خود را متوقف کرده و وضعیت اضطراری اعلام کرده است.

منطقه خلیج فارس حدود ۸ درصد از عرضه جهانی آلومینیوم را تامین می‌کند. پس از انتشار این خبر، قیمت آلومینیوم در بورس فلزات لندن افزایش قابل توجهی یافت و حق‌العمل‌های خرید در اروپا و آمریکا به بالاترین سطح چند سال اخیر رسید.

همچنین تولیدکنندگان نیکل در اندونزی که برای حدود ۷۵ درصد از گوگرد مورد نیاز خود به خاورمیانه وابسته‌اند، ممکن است به دلیل اختلال در حمل‌ونقل دریایی خلیج فارس ناچار به کاهش تولید شوند.

تاثیر بر صنعت پوشاک و کالاهای لوکس

کاهش پروازهای باری موجب شده محموله‌های پوشاک متعلق به شرکت «ایندیتکس» مالک برند «زارا» و دیگر خرده‌فروشان بزرگ در فرودگاه‌های بنگلادش و هند متوقف شوند. جنوب آسیا یکی از قطب‌های اصلی تولید پوشاک جهان است و برندهای مُد سریع برای تامین مداوم محصولات خود به کارخانه‌های بنگلادش، هند و پاکستان وابسته‌اند.

این بحران همچنین فشار بیشتری بر صنعت کالاهای لوکس وارد کرده است؛ صنعتی که پیش از این نیز با کاهش تقاضا مواجه بود. شرکت‌هایی مانند «ریشمون» و «زگنا» از جمله شرکت‌هایی هستند که بیش از دیگران در معرض پیامدهای این وضعیت قرار دارند.

نگرانی درباره صنعت تراشه و مراکز داده

مقامات کره جنوبی هشدار داده‌اند که ادامه درگیری می‌تواند تامین برخی مواد کلیدی مورد نیاز در تولید نیمه‌هادی‌ها را مختل کند. یکی از مهم‌ترین این مواد هلیوم است که در تولید تراشه‌ها کاربرد حیاتی دارد و جایگزین عملی برای آن وجود ندارد.

در همین حال، حملات پهپادی که به برخی از مراکز داده شرکت آمازون در امارات متحده عربی و بحرین آسیب رسانده، پرسش‌هایی درباره امنیت زنجیره تامین فناوری و روند گسترش زیرساخت‌های شرکت‌های بزرگ فناوری در منطقه مطرح کرده است.

در مجموع، گسترش درگیری در خاورمیانه اکنون فراتر از یک بحران امنیتی منطقه‌ای رفته و به عاملی برای بی‌ثباتی در اقتصاد جهانی تبدیل شده است. اختلال در حمل‌ونقل هوایی و دریایی، افزایش قیمت انرژی و مواد خام و فشار بر زنجیره‌های تامین نشان می‌دهد که ادامه این جنگ می‌تواند پیامدهای عمیق‌تری برای تجارت جهانی و صنایع مختلف به همراه داشته باشد؛ موضوعی که بسیاری از دولت‌ها و شرکت‌های بین‌المللی را وادار کرده است سناریوهای تازه‌ای برای مدیریت ریسک و تامین کالا در ماه‌های آینده بررسی کنند.