صادرات نفت خاورمیانه در سایه آتش‌بس؛ بازگشت به شرایط عادی زمان‌بر است

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ آتش‌بس موقت در جنگ علیه ایران می‌تواند تسکین مورد نیاز برای اقتصادهایی باشد که از بدترین بحران انرژی تاریخ جهان آسیب دیده‌اند اما امید به اینکه این آتش‌بس بتواند به‌ سرعت جریان عادی نفت و گاز از خاورمیانه را بازگرداند، تقریبا خوش‌بینانه است.

واکنش بازارهای مالی

در حال حاضر، بازارهای مالی واکنش مثبتی نشان دادند. شاخص نیکی ژاپن با رشد ۵ درصدی به بالاترین سطح یک ماه اخیر رسید و قیمت نفت برنت نیز با کاهش حدود ۱۳ درصدی به نزدیکی ۹۵ دلار در هر بشکه سقوط کرد؛ زیرا معامله‌گران احتمال کاهش موقت ریسک‌های عرضه را در نظر گرفتند. در معاملات روز چهارشنبه، قیمت نفت به زیر ۱۰۰ دلار در هر بشکه رسید؛ نفت برنت با افت ۱۴.۸۴ دلاری، معادل ۱۳.۶ درصد کاهش، به ۹۴.۴۳ دلار و نفت وست تگزاس اینترمدیت (WTI) با کاهش ۱۶.۱۳ دلاری، معادل ۱۴.۳ درصد، در سطح ۹۶.۸۲ دلار معامله شد.

آزادسازی نفت و فرآورده‌های ذخیره‌شده

توقف موقت درگیری‌ها و احتمال بازگشایی تنگه هرمز این امکان را فراهم می‌کند تا صادرکنندگان خاورمیانه بخشی از نفت و فرآورده‌هایی را که از آغاز جنگ در خلیج فارس انباشته شده، روانه بازار کنند و تا حدی فشار بر بازارهای جهانی انرژی را کاهش دهند. بر اساس داده‌های شرکت تحلیلی Kpler، در حال حاضر حدود ۱۳۰ میلیون بشکه نفت خام و ۴۶ میلیون بشکه فرآورده‌های نفتی روی حدود ۲۰۰ نفتکش در منطقه ذخیره شده است و حدود ۱.۳ میلیون تن گاز طبیعی مایع نیز روی کشتی‌ها در انتظار عبور ایمن قرار دارد.

این اختلال به‌ویژه برای کشورهای آسیایی که ۶۰ درصد نفت و ۸۰ درصد گاز وارداتی خود را از خاورمیانه تامین می‌کنند، بسیار سنگین بوده و برخی از این کشورها را ناچار به کاهش تولید صنعتی و سهمیه‌بندی سوخت کرده است. آزادسازی محموله‌های انباشته می‌تواند بخشی از فشار وارد بر اقتصادهای آسیایی را کاهش دهد اما فقط بخشی از چالش پیش‌رو است.

چالش‌های لجستیکی و تولید نفت

در واقع، خارج کردن نفتکش‌ها از منطقه یک مساله بوده و بازگرداندن دوباره آن‌ها به مسیرهای پرریسک خلیج فارس مساله‌ای دیگر است. محاصره بی‌سابقه تنگه هرمز موجب اختلال شدید در بازار حمل‌ونقل دریایی شده و با کاهش دسترسی به نفتکش‌ها، هزینه حمل‌ونقل به سطوح بی‌سابقه‌ای رسیده است. بسیاری از مالکان کشتی همچنان نسبت به بازگشت به منطقه در شرایط آتش‌بس موقت محتاط هستند، زیرا بیم آن دارند که با ازسرگیری درگیری‌ها، کشتی‌ها و خدمه‌شان دوباره در منطقه گرفتار شوند. این مساله می‌تواند روند بازگشت به صادرات عادی را به‌شدت محدود کند.

همچنین تولید نفت نیز به‌سرعت به سطح پیشین بازنخواهد گشت. صادرات نفت خاورمیانه از طریق تنگه هرمز در ماه مارس حدود ۱۳ میلیون بشکه در روز کاهش یافت که معادل حدود ۱۳ درصد مصرف جهانی است. این وضعیت باعث شد تولیدکنندگان منطقه حدود ۷.۵ میلیون بشکه در روز از تولید خود را متوقف کنند؛ از جمله ۲.۸ میلیون بشکه در روز در عراق و ۱.۹ میلیون بشکه در روز در عربستان سعودی بوده است.

ازسرگیری تولید در میادین نفتی بزرگ خاورمیانه فرآیندی پیچیده و زمان‌بر است و حتی در بهترین شرایط چندین هفته طول می‌کشد. شرکت‌های بزرگ نفتی مانند آرامکو عربستان و ادنوک امارات تا زمانی که از پایداری آتش‌بس اطمینان حاصل نکنند، برای افزایش تولید عجله نخواهند کرد. علاوه بر این، بسیاری از پالایشگاه‌ها، میادین نفتی و پایانه‌های صادراتی در اثر حملات موشکی و پهپادی آسیب دیده‌اند و تعمیر آن‌ها ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها طول بکشد. کمبود تجهیزات تخصصی و نیروی کار ماهر نیز می‌تواند روند بازسازی را کندتر کند.

بدون اطمینان از در دسترس بودن نفتکش‌های کافی برای حمل نفت خام و فرآورده‌ها، تولیدکنندگان تمایلی به افزایش تولید ندارند.

اثرات طولانی‌مدت و نیاز به صلح پایدار

در صورت دستیابی به یک توافق صلح پایدار میان آمریکا و ایران و بازگشایی کامل تنگه هرمز، تجارت نفت و گاز می‌تواند به‌تدریج به شرایط عادی بازگردد. با این حال، حتی در سناریوی خوش‌بینانه نیز این جنگ آثار بلندمدتی بر بازار جهانی انرژی بر جای خواهد گذاشت. برآوردها نشان می‌دهد که در میان‌مدت، بازار نفت ممکن است روزانه بین ۳ تا ۵ میلیون بشکه کمتر از سطح پیش‌بینی‌شده پیش از جنگ که ناشی از آسیب به زیرساخت‌ها و نیاز به بازسازی ذخایر بوده، عرضه داشته باشد.

چالش بازار سوخت جت و هوانوردی

مدیرکل انجمن بین‌المللی حمل‌ونقل هوایی اعلام کرد که حتی در صورت بازگشایی تنگه هرمز از سوی ایران، بازگشت عرضه سوخت جت به سطح عادی ممکن است چندین ماه زمان ببرد. ویلی والش با اشاره به آسیب و محدودیت‌های ظرفیت پالایشگاهی در پی درگیری‌ها، گفت که این مساله روند احیای بازار سوخت را کند خواهد کرد.

صنعت هوانوردی به‌ویژه در آسیا با فشارهای فزاینده‌ای مواجه شده است. بسیاری از خطوط هوایی برای مدیریت کمبود سوخت جت، تعداد پروازها را کاهش داده، سوخت اضافی از فرودگاه‌های مبد حمل می‌کنند و توقف‌های میان‌راه برای سوخت‌گیری اضافه کرده‌اند. قیمت سوخت جت پیش از این نیز تا دو برابر افزایش یافته و هزینه‌های عملیاتی شرکت‌های هواپیمایی به‌شدت بالا رفته است. کشورهای کم‌درآمد و وابسته به واردات انرژی، مانند ویتنام، میانمار و پاکستان، با فشار مضاعفی روبه‌رو شده‌اند. این وضعیت پس از توقف صادرات سوخت جت توسط چین و تایلند و محدودیت صادرات کره جنوبی تشدید شد.

چشم‌انداز آینده

با وجود این، امیدهایی برای بهبود شرایط در صورت تداوم آتش‌بس وجود دارد. والش ابراز امیدواری کرد که با ازسرگیری جریان نفت خام، کشورهایی مانند چین و کره جنوبی بتوانند صادرات فرآورده‌های پالایش‌شده را افزایش دهند. ظرفیت پالایشگاهی جهانی برای پاسخگویی به تقاضا وجود دارد اما بازگشت کامل بازار به شرایط عادی نیازمند زمان است. افزایش «کرک اسپرد» یا حاشیه سود پالایشگاهی می‌تواند پالایشگاه‌ها را به افزایش تولید سوخت جت ترغیب کند.

در مجموع، هرچند آتش‌بس اخیر توانسته تا حدی نگرانی‌های کوتاه‌مدت بازار نفت را کاهش دهد، اما تداوم اختلال در زیرساخت‌های پالایشی و زنجیره تامین، به‌ویژه در حوزه سوخت جت، نشان می‌دهد که بازار جهانی انرژی همچنان با چالش‌های جدی مواجه است و بازگشت به شرایط باثبات، فرآیندی زمان‌بر و تدریجی خواهد بود.