تک‌نرخی شدن ارز، تجار واقعی را به میدان آورد؛ عبور از محاصره را خوب بلدیم

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در حالی که سایه تنش‌های ژئوپلیتیک و محاصره‌های مقطعی دریایی، نگرانی‌ها را درباره امنیت غذایی و اختلال در زنجیره تامین کالاهای اساسی افزایش داده اما شواهد در مرزهای شمالی و کریدورهای زمینی روایت دیگری را به تصویر می‌کشد. دستگاه‌های دولتی و بخش خصوصی، نه فقط در برابر چالش‌های ترانزیتی تسلیم نشده‌اند، بلکه مایلند با تغییر ذائقه تجاری از بازارهای دوردست غربی به سمت ظرفیت‌های عظیم اوراسیا و شانگهای، شبکه‌ای از مسیرهای جایگزین و امن را برای عبور از بحران طراحی کنند. 

حذف انحصار ارز ترجیحی، ورود پررنگ استانداران به عرصه واردات و رکوردشکنی ۵ میلیارد دلاری تجارت با همسایه شمالی، نشان از یک پوست‌اندازی استراتژیک در تجارت خارجی دارد. با این حال، هنوز چالش‌هایی نظیر بروکراسی‌های نافرمانِ پایین‌دستی و افزایش ناگهانی هزینه‌های سوخت کشتیرانی، سرعت این گذار را کُند کرده است. برای بررسی دقیق‌تر این تحولات، واکاوی چشم‌انداز تجارت با روسیه و ارزیابی تاب‌آوری بنادر شمالی کشور در شرایط جنگی، با روشنعلی یکتا، نائب‌ رئیس اتاق بازرگانی ایران و روسیه به گفت‌وگو نشستیم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید. 

پایان انحصار ارزی و ورود تجار واقعی به میدان

اقتصاد معاصر: با توجه به حذف ارز ترجیحی، شرایط فعلی واردات کالاهای اساسی و نهاده‌های دامی نسبت به گذشته چه تغییری کرده است؟ آیا وضعیت تامین کالا بهبود یافته است؟

یکتا: در دوره تخصیص ارز ترجیحی، واردات تنها در انحصار چند شرکت خاص بود. اما اکنون این فضا شکسته شده و دامنه فعالیت به تجار مختلف گسترش یافته است؛ به طوری که همه بازرگانان می‌توانند با تمام ظرفیت‌های خود به این حوزه ورود کنند. قطعا ما با یک تغییر رویه مواجه بودیم که در حال عبور از دوران گذارِ آن هستیم. حذف ارز ترجیحی تصمیم بسیار دقیق و درستی بود و خوشبختانه پیش از آغاز شرایط جنگی و حملات اخیر اتخاذ شد که نشان‌دهنده پیش‌بینی و آینده‌نگری درست در این زمینه بود. امیدواریم این مسیر به گونه‌ای هموارتر شود که تمامی تجار بتوانند در تامین نیازهای کشور مشارکت کنند.

اقتصاد معاصر: سال گذشته هیات دولت مصوبه‌ای مبنی بر تفویض اختیار واردات کالاهای اساسی به استانداران داشت. در حال حاضر استانداری‌ها، به‌ویژه در استان‌های مرزی، تا چه حد در این زمینه فعال شده‌اند؟

یکتا: از آنجا که من از نزدیک در جریان این امور هستم، با چند تن از استانداران مرزی در ارتباط مداومم. آن‌ها به شدت در حال تلاش برای جذب تجار و بهره‌گیری از ظرفیت‌های استانی برای واردات کالا هستند. حداقل چهار یا پنج استاندار مرزی را می‌شناسم که در این بخش بسیار فعال و پایِ کارند. نکته مهم این است که در اوایل تصویب این طرح، انتقادات زیادی مطرح می‌شد و برخی معتقد بودند که این تفویض اختیار موجب بی‌نظمی و فساد خواهد شد. اما با توجه به شرایط جنگی اخیر، این تصمیم‌گیری کمک شایانی به ما کرد. باید بپذیریم که ریشه فساد در «چند نرخی بودن ارز» است. زمانی که ارز تک‌نرخی باشد، تاجر با سرمایه خود کالا را وارد می‌کند و مصرف‌کننده نیازمند نیز آن را می‌خرد؛ بنابراین وقتی انحصار از دست یک تیم خاص خارج شود و همه بتوانند در یک فضای شفاف کار کنند، قطعاً فساد از بین می‌رود و تنها بازرگانان و مصرف‌کنندگان واقعی در میدان می‌مانند.

چالش‌های ترخیص؛ بروکراسی‌های پایین‌دستی زیر ذره‌بین

اقتصاد معاصر: در ایام اوج تنش‌ها و جنگ، اخباری مبنی بر ترخیص کالاهای اساسی «بدون تشریفات گمرکی» منتشر شد. آیا در حال حاضر سازمان بنادر، گمرک و نهادهای ذی‌ربط همکاری لازم را با تجار برای تسریع در ترخیص کالا دارند؟

یکتا: در شرایط عادی گاهی شاهد هستیم که بدنه‌های اجرایی و پایین‌دستی به درستی از بخشنامه‌های بالادستی تمکین نمی‌کنند؛ اما در شرایط حساس و اضطراری کنونی کشور، دستگاه‌ها چاره‌ای جز تمکین و اجرای دقیق مصوبات تسهیل‌گر ندارند. ما نیز به صورت مستمر بر این روند نظارت داریم. به عنوان مثال، همین دو هفته پیش در یکی از بنادر شمالی کشور با مدیرکل بنادر و دریانوردی جلسه‌ای برای رفع موانع داشتیم و به زودی بازدیدهای دیگری نیز خواهیم داشت. 

قطعا ضعف‌ها و گره‌هایی در مسیر اجرا وجود دارد که در حال بررسی و رفع آن‌ها هستیم. چنانچه رفع مانعی خارج از اختیارات مدیران محلی باشد، موضوع را فورا به مقامات ارشد ارجاع می‌دهیم تا گره‌گشایی شود. هدف و آمادگی همیشگی ما این است که مسیرهای تجاری را برای بازرگانان شفاف و هموار کنیم تا نیازهای کشور بدون وقفه تامین شود.

اقتصاد معاصر: با وجود این تدابیر، آیا می‌توان گفت در ایام ۴۰ روزه تنش‌های اخیر، تجار ما با چالش خاصی در حوزه ترخیص و تنظیم بازار مواجه نبودند؟

یکتا: واقعیت این است که بخشنامه مربوط به تفویض اختیار واردات به استانداران کمی دیر ابلاغ شد. این تصمیم باید دقیقاً همزمان با سیاست تک‌نرخی شدن ارز اجرایی می‌شد. ما به شدت پیگیر بودیم که مسیر واردات استانی هموارتر شود. اساساً دولت نباید و نمی‌تواند تعیین کند که تجار چه میزان کالا وارد کنند یا نیاز دقیق بازار چقدر است. بازار، به‌ویژه در شرایط تنش، باید مسیر خود را بر اساس مکانیزم «عرضه و تقاضا» پیدا کند. خوشبختانه با تک‌نرخی شدن ارز، این مسیر در حال شکل‌گیری است و با وجود برخی نوسانات قیمتی ناشی از شفافیت جدید، تجارت در حال یافتن تعادل خود است.

با این حال، دولت باید مشوق‌هایی برای تجار در نظر بگیرد، نه اینکه مانع‌تراشی کند. اخیرا مطلع شدیم که هزینه‌های تامین سوخت، به‌ویژه برای ناوگان کشتیرانی، تقریباً دو برابر شده است. در شرایطی که فعالان حمل‌ونقل دریایی در خط مقدم تامین کالا تلاش می‌کنند، این افزایش چشمگیر قیمت، تصمیمی کاملاً اشتباه و شبیه به یک «جریمه» یا «پنالتی» است. نگاه جزیره‌ای نهادهایی مانند شرکت ملی نفت در این وضعیت بحرانی قابل قبول نیست و تصمیمات باید بر اساس مصلحت کلان کشور اتخاذ شود.

سایه بحران بر تنگه هرمز و هوشمندی تجار در یافتن مسیرهای جایگزین

اقتصاد معاصر: در ایام اوج درگیری‌ها، شاهد بسته شدن مقطعی تنگه هرمز بودیم. رسانه‌ها غالباً بر تبعات این اتفاق در حوزه «انرژی» تمرکز دارند؛ اما روی پنهان این ماجرا، تاثیر آن بر امنیت غذایی و ترانزیت نهاده‌های دامی است. این موضوع چقدر زنجیره تامین جهانی را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد؟

یکتا: تبعات بسته شدن این مسیر بسیار سنگین است. از یک سو، یکی از تامین‌کنندگان اصلی نهاده‌ها و مواد غذایی (روسیه) در مسیر دریای سیاه با مشکلاتی مواجه است و از سوی دیگر، اختلال در تنگه هرمز می‌تواند برای همه کشورها تاثیرات منفی به همراه داشته باشد. با این حال، کشورها در حال به‌روزرسانی خود و ایجاد مسیرهای جدید همکاری هستند. یک نکته کلیدی را باید در نظر داشت: تجار، انسان‌های بسیار زیرک و باهوشی هستند. اگر دولت‌ها دست‌وپای آن‌ها را نبندند، بازرگانان چه در ایران و چه در کل جهان، مسیرها و منابع تامین نیازهایشان را به سرعت پیدا می‌کنند.

اقتصاد معاصر: با توجه به آسیب‌پذیری بنادر جنوبی در زمان بحران، استفاده از ظرفیت‌های ریلی و مرزهای زمینی (مانند مسیر افغانستان) تا چه حد می‌تواند به عنوان یک استراتژی جایگزین و در ابعاد کلان، عملیاتی شود؟

یکتا: خوشبختانه ما در کشوری زندگی می‌کنیم که قلب تپنده کریدورهای حمل‌ونقل جهان است و این کریدورها صرفاً به خلیج فارس منتهی نمی‌شوند. مسیرهای جایگزین متعددی وجود دارد. البته دسترسی و تغییر مسیر نیازمند زمان است اما ما در حال معرفی و توجیه این ظرفیت‌های جدید به تجار هستیم. برنامه‌ریزی ما بر این است که استفاده از تمام خطوط مواصلاتی (ریلی و زمینی) را گسترش دهیم تا در صورت بروز هرگونه اختلال یا اقدامات ناجوانمردانه دشمن، تجارت کشور آسیب نبیند. ما در حال به‌روزرسانی سیستم‌های لجستیکی خود برای بهره‌گیری از این مسیرهای امن‌تر هستیم.

روسیه و اوراسیا؛ چرخش استراتژیک تجار از غرب به سمت همسایگان

اقتصاد معاصر: در شرایط جنگی ۴۵ روزه اخیر، آیا شرکای استراتژیک نظیر روسیه در زمینه تامین غلات و نهاده‌های دامی همکاری و کمک ویژه‌ای به ایران داشتند؟

یکتا: ما پروتکل‌های تجاری متعددی با روسیه، کشورهای عضو اوراسیا و حوزه CIS داریم. روسیه مسیر تامین کالا را به روی ما نبست اما باید توجه داشت که این مناسبات در سطح تجار دو کشور رقم می‌خورد، نه دولت‌ها. اتفاقی که در حال رخ دادن است، «تغییر مقصد تجار» است؛ بازرگانانی که پیش از این برای تامین نیازها به سراغ بازارهای دوردستی چون استرالیا، آفریقا یا قاره آمریکا می‌رفتند، اکنون به سمت همسایگان متمایل شده‌اند.

ما ۱۵ کشور همسایه داریم و با اتکا به همین ظرفیت عظیم، از تحریم‌ها و مشکلات آسیب جدی نخواهیم دید. تجار ما با تجربه بیش از ۴۰ سال فعالیت در شرایط تحریمی، آب‌دیده شده‌اند. در نهایت، این دولت‌ها نیستند که تعیین تکلیف می‌کنند؛ بلکه این تجار هستند که برای تامین نیاز بازار، تمام پلن‌ها را روی میز می‌گذارند و مسیری را انتخاب می‌کنند که از نظر هزینه، سرعت و کیفیت به صلاح کشور باشد. 

تغییر ذائقه تجار از غرب به سمت ظرفیت‌های اوراسیا و شانگهای

اقتصاد معاصر: با این اوصاف، آیا در این ایام شاهد افزایش چشمگیر واردات از مسیرها و بنادر شمالی کشور بودیم؟

یکتا: فاصله زمانی هنوز بسیار کوتاه است. برای اینکه مسیرهای جدید جایگاه واقعی خود را پیدا کنند و تجار تصمیم به تغییر مسیر بدهند، به زمان نیاز داریم. روند تغییر مسیر با یک شیب ملایم آغاز شده که در فاز نخست، صرفاً مرحله «شناسایی» است؛ اما قطعاً در آینده این شیب تندتر خواهد شد و ما بیشتر از این ظرفیت‌ها استفاده خواهیم کرد که اتفاق بسیار خوشایندی برای اقتصاد کشور است.

اقتصاد معاصر: با توجه به عضویت ایران در اتحادیه اوراسیا و پیمان شانگهای (و لغو تعرفه گمرکی هزاران قلم کالا)، چشم‌انداز این تغییر مسیر را چگونه می‌بینید؟ تجاری که پیش از این با بازارهای دوردست کار می‌کردند، چقدر زمان نیاز دارند تا با این ظرفیت‌های جدید سازگار شوند؟

یکتا: دقیقا همین‌ طور است. ما پشتیبان‌های بسیار قدرتمندی نظیر اوراسیا و شانگهای برای توسعه تجارت با کشورهای همسایه داریم. باز بودن این مسیرها و نزدیکی جغرافیایی آن‌ها، یک مزیت مطلق است. طبیعی است تجاری که سال‌ها ذائقه و تمرکزشان بر واردات کالا از کشورهای دوردست در قاره‌های آمریکا، آفریقا و اروپا بوده، برای تغییر این سلایق و پیدا کردن راهکارهای جدید در منطقه، به زمان نیاز دارند. با این حال، من به شدت به این ظرفیت‌های تازه به وجود آمده امیدوارم. ما به عنوان فعالان این حوزه، آمادگی کامل داریم تا تجار را برای بهره‌گیری حداکثری از پتانسیل‌های غذایی و تجاری اوراسیا و شانگهای راهنمایی کنیم و مسیر ورود آن‌ها به این بازارهای جدید را هموار سازیم.

تاب‌آوری بنادر شمالی؛ تنش‌ها مدیریت شد

اقتصاد معاصر: در خبرها داشتیم که در ایام درگیری‌ها، به بنادر شمالی ما حملاتی صورت گرفت و آسیب‌هایی وارد شد. این حملات چقدر روی روند تجارت بین ایران و روسیه تاثیرگذار بود؟

یکتا: طبیعتا هر تنشی تاثیرات خاص خود را دارد اما این آسیب‌ها کاملا قابل جبران و اصلاح است. ما تنها به یک بندر یا یک مسیر تجاری در دریای خزر محدود نیستیم؛ ظرفیت‌های متعددی نظیر بنادر امیرآباد و انزلی و سایر مسیرهای ترانزیتی را در اختیار داریم. خاصیت جنگ همین است؛ اما ما تجربه‌های بحرانی متعددی را پشت سر گذاشته‌ایم و استراتژی ما این است که هرجا مسیری آسیب ببیند، فوراً مسیرهای جایگزین را تقویت می‌کنیم تا روند بازسازی انجام شود.

اقتصاد معاصر: پس می‌توان گفت این تنش‌ها جریان تجارت را تحت‌الشعاع قرار نداد؟

یکتا: ادعای اینکه تاثیر این اتفاقات «صفر» بوده، غیرواقعی است. ما تحت‌الشعاع قرار گرفتیم اما نکته کلیدی اینجاست که با همدلی و تلاش شبانه‌روزی تمام ارگان‌ها و فعالان اقتصادی، اجازه ندادیم این آسیب‌ها و تنش‌ها به سفره مردم و جریان تامین کالاهای اساسی سرریز شود.

عبور تجارت ایران و روسیه از مرز ۵ میلیارد دلار

اقتصاد معاصر: به عنوان سوال پایانی، آخرین آمار تجارت بین ایران و روسیه در سال ۱۴۰۴ چقدر بوده است؟ آیا شاهد رشد در این بخش بوده‌ایم؟

یکتا: در سال ۱۴۰۴، حجم تجارت ما با روسیه رقمی در حدود ۵ میلیارد دلار بود؛ البته باید توجه داشت که بخش قابل‌توجهی از این رقم مربوط به تجارت غیرمستقیم و باواسطه بوده است. برای سال جاری نیز انتظار رشد ملموسی را داریم. هرچند آمارهای مراجع رسمی مانند بانک مرکزی و گمرک تفاوت‌های جزئی با هم دارند (که به طور متوسط به رشد ۲۶ درصدی اشاره می‌کنند) اما من به عنوان یک تاجر که در کف بازار حضور دارم، چشم‌انداز بسیار روشن‌تری می‌بینم. با اصلاح قوانین و بهبود مشکلات بانکی داخلی که پیش از این تجار ما را به ناحق آزار می‌داد، شواهد نشان می‌دهد که مسیر تجارت ما در حال هموارتر شدن است و روزهای بهتری در پیش داریم.