بهانه‌های دولت بابت اهمال در مدیریت انرژی/ ۳ راهکار بهینه‌سازی مصرف

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در شرایط فعلی (به‌ ویژه در فصل‌های سرد سال)، استفاده از سوخت‌های مایع مانند مازوت به‌ عنوان جایگزین گاز در نیروگاه‌های برق ایران، به یک راهکار اجبارا ضروری تبدیل شده است.

کارشناسان معتقدند که استفاده از مازوت به‌ صورت محدود، آلایندگی کمتری نسبت به منابع متحرک مانند خودروها دارد و نمی‌توان آن را به‌ عنوان تهدید جدی برای محیط‌ زیست به شمار آورد. در حقیقت، مازوت یک نوع سوخت مایع بوده که از پالایش نفت خام به دست می‌آید و به طور معمول در نیروگاه‌ها و برخی صنایع به کار می‌رود. در ایران، به‌ ویژه در زمان‌هایی که کمبود گاز به بحران می‌انجامد، نیروگاه‌ها ناگزیر به استفاده از سوخت‌های مایع مانند مازوت و گازوئیل برای تولید برق هستند. این سوخت‌ها به دلیل قیمت پایین‌تر نسبت به گاز، می‌توانند به‌ عنوان راه‌حلی فوری برای رفع بحران تامین برق به کار گرفته شوند. 

اگرچه برخی معتقدند که مازوت به دلیل تولید آلاینده‌های زیست‌ محیطی باید ممنوع شود اما واقعیت این بوده که تاکنون مطالعات علمی خاصی در ایران برای تعیین میزان آلایندگی مازوت و منشا آن انجام نشده است. 

به‌ عبارت‌ دیگر، میزان دقیق آلودگی ناشی از مصرف مازوت در نیروگاه‌های ایران هنوز به طور کامل مشخص نیست، چراکه تا به امروز مطالعات منشایابی در این زمینه صورت نگرفته و اغلب استدلال‌ها برگرفته از گزارش‌های مبهمی هستند که به طور دقیق تاثیر مازوت را نشان نمی‌دهند. در واقع، تحلیل دقیق‌تری از این موضوع نیاز است تا مشخص شود که چه اندازه مصرف مازوت در نیروگاه‌ها بر آلودگی هوا تاثیر می‌گذارد. 

آلودگی هوا و مازوت؛ اشتباهات رایج در ارزیابی منابع آلاینده 

بسیاری از انتقادات در خصوص استفاده از مازوت به آلایندگی بالای آن اشاره دارند اما بررسی‌ها نشان می‌دهند که منبع اصلی آلودگی هوا در کلان‌شهرها، خودروها و کیفیت پایین سوخت مصرفی آنها است. 

در حقیقت، فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل و کیفیت پایین سوخت یکی از بزرگ‌ترین عوامل آلایندگی هوای شهرهای بزرگ محسوب می‌شود. بنابراین، در صورتی‌ که مازوت به طور محدود و در شرایط بحرانی استفاده شود، نمی‌توان آن را عامل اصلی آلودگی هوای کشور دانست. در حال حاضر، ایران به دلیل کمبود منابع تحقیقاتی در زمینه منشا آلایندگی سوخت‌ها، هنوز قادر به ارزیابی دقیق اثرات محیطی مازوت نیست. 

به همین دلیل، در حال حاضر نمی‌توان به طور قطعی اعلام کرد که استفاده از مازوت در نیروگاه‌ها به‌اندازه‌ای آلاینده تولید می‌کند که بر سلامت عمومی تاثیر منفی جدی بگذارد. 

بحران ناترازی انرژی و نقش مازوت در تامین برق

در شرایط کنونی، ایران با مشکل جدی ناترازی انرژی مواجه است. این ناترازی به‌ ویژه در فصول سرد سال که مصرف گاز به‌ شدت افزایش می‌یابد، تبدیل به یک بحران جدی می‌شود. طبق آمار، در فصل زمستان بیش از ۸۰ درصد برق تولیدی کشور از گاز تامین می‌شود و در صورت کمبود گاز، نیروگاه‌ها مجبور می‌شوند از سوخت‌های مایع مانند گازوئیل و مازوت برای تولید برق استفاده کنند. 

کمبود سوخت‌های مایع یکی از چالش‌های اصلی در تامین انرژی بوده و کشور در سال‌های اخیر با ناترازی در تامین گازوئیل مواجه بوده است. حتی گاهی مجبور به واردات گازوئیل از خارج شد. 

در شرایط بحرانی که کشور با کمبود گاز و برق مواجه است، استفاده از مازوت به‌ عنوان یک گزینه جایگزین امری اجتناب‌ناپذیر می‌شود. البته این به معنای نادیده‌گرفتن چالش‌های زیست‌ محیطی آن نیست اما در حال حاضر، استفاده از مازوت به‌ عنوان سوخت نیروگاهی، به‌ ویژه در فصول سرد سال، به‌ عنوان یک راهکار ضروری برای تامین برق موردنیاز مردم محسوب می‌شود. 

تاکید شورای‌عالی امنیت ملی بر عدم قطعی برق و داستان‌سرایی عجیب پاستورنشینان 

محمدجعفر قائم پناه، معاون اجرایی رئیس‌جمهور در آبان‌ماه، از توقف استفاده از مازوت در سه نیروگاه اراک، کرج و اصفهان خبر داد و گفت: «با وجود کمبود برق، انرژی و گاز، برای جلوگیری از آسیب به بخش‌هایی از جامعه، مجبور به توقف سوزاندن مازوت در این نیروگاه‌ها شدیم.» 

با این حال در روزهای اخیر، سمیه رفیعی، سخنگوی کمیسیون کشاورزی، آب و منابع طبیعی مجلس شورای اسلامی با رد ادعای معاون اجرایی رئیس‌ جمهور گفت: «جای تاسف دارد، برخی مدیران دولتی تلاش دارند با پوشش مسائل محیط‌ زیستی قصور و تقصیرات خود را پنهان کنند. همچنین طبق قانون هوای پاک، سوزاندن مازوت نباید اتفاق بیفتد. بر اساس این قانون، وزارت نفت موظف است سوخت پاک تامین کند اما با این‌ حال، وزارت نیرو می‌تواند با اخذ مجوز از مراجع بالاتر اقدام به مازوت‌سوزی کند.»

رئیس فراکسیون محیط‌ زیست مجلس افزود: «شورای‌عالی امنیت ملی هر ساله مجوز لازم برای سوزاندن مازوت را به وزارت نیرو می‌دهد و امسال نیز این شورا مجوز مربوطه را به وزارت نیرو صادر کرده است.»

علاوه بر این اسماعیل حسینی، عضو کمیسیون انرژی مجلس از توقف قطع برق منازل مسکونی خبر داد. این نماینده مجلس در شبکه ایکس نوشت: «با توجه‌ به مصوبه شعام و انجام تعهدات از سوی شرکت ملی گاز، از امروز خاموشی‌های برق در بخش خانگی متوقف می‌شود.»

آنچه مشخص است، مصوبه شورای‌عالی امنیت ملی مبنی بر عدم قطع برق از مدت‌ها پیش ابلاغ شده بود اما هنوز مشخص نیست که چرا برخی افراد در داخل دولت، قطع برق و توقف مازوت‌سوزی را بر اساس مصوبه شعام اعلام کرده‌اند. 

از سوی دیگر، باید مشخص شود که چرا موضوع مازوت‌سوزی، آلودگی هوا و در ادامه قطعی برق به تیتر یک رسانه‌ها و محافل خبری کشور تبدیل شده است؟ چه عواملی موجب شده‌اند که این مسائل به یکی از مهم‌ترین موضوعات روز تبدیل شوند و در کانون توجه رسانه‌ها و افکار عمومی قرار گیرند؟ 

این پرسش نه‌ تنها به بحران‌های انرژی در کشور اشاره دارد، بلکه به دلایل واقعی و پشت پرده‌ای می‌پردازد که موجب برجسته‌شدن این بحران‌ها شده‌اند. آیا واقعا توقف مازوت‌سوزی به دلیل کاهش آلودگی هوا دلیل اصلی قطع برق و مشکلات انرژی کشور هستند یا این مسائل بهانه‌ای برای پوشاندن کم‌کاری‌ها و ضعف‌های مدیریتی در سطح کلان است؟ 

قطع برق، مازوت و آلودگی؛ نشانه‌ای از ضعف مدیریت منابع انرژی 

در مجموع ۱۵ نیروگاه در کشور از مازوت به‌ عنوان سوخت استفاده می‌کنند. سه نیروگاه شازند، کرج و اصفهان که مصرف مازوت آن‌ها متوقف شده، فقط ۹ درصد از کل مصرف مازوت نیروگاهی کشور را تشکیل می‌دهند. طبق آمار شرکت ملی گاز، در ماه آبان حداکثر ۱۰ درصد از برق کشور از طریق مازوت‌سوزی تامین می‌شود. بنابراین، سهم این سه نیروگاه در تولید برق کشور کمتر از یک درصد بوده و توقف مصرف مازوت در آنها نمی‌تواند علت خاموشی‌های گسترده پاییز امسال باشد. این موضوع را حتی مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور تلویحا رد کرده و کمبود ذخایر سوخت مایع در نیروگاه‌ها را عامل اصلی این بحران دانسته است. 

علاوه بر این، طبق آمارهای رسمی در سال ۱۳۹۹، ذخایر گازوئیل کشور ۲.۲ میلیارد لیتر بود اما این ذخایر در سال ۱۴۰۰ به ۱.۶۸ میلیارد لیتر کاهش یافت. در آن زمان، دولت قبلی می‌توانست با اشاره به افزایش مصرف برق و گازوئیل نیروگاه‌ها، بدون پذیرش مسؤولیت، کشور را به بحران خاموشی ببرد اما با برنامه‌ریزی مناسب، این اتفاق رخ نداد. 

در سال ۱۴۰۱، سطح ذخایر گازوئیل نیروگاه‌ها مشابه سال ۱۴۰۰ و ۱۴۰۳ بود. با اینکه مصرف برق روند صعودی داشت و مصرف سوخت مایع نیز افزایش پیدا کرد اما در پاییز ۱۴۰۱ شاهد خاموشی خانگی نبودیم. 

تحلیل ذخایر گازوئیل در سال‌های مختلف نشان می‌دهد که عملکرد سال ۱۴۰۲ در مقایسه با سال‌های گذشته عملکرد مثبتی داشته است. این تغییر عمدتا به سیاست‌های صادرات گاز ایران در سال ۱۴۰۲ برمی‌گردد که منجر به افزایش تامین گاز برای نیروگاه‌ها شد. این امر باعث کاهش مصرف گازوئیل و افزایش سطح ذخایر آن تا شهریور ۱۴۰۲ به یک رکورد بی‌سابقه تبدیل شد. 

کمبود ذخایر گازوئیل؛ نشانه‌ای از ضعف مدیریتی 

در سه‌ماهه شهریور تا آبان امسال، سطح ذخایر گازوئیل نیروگاه‌ها ۶۰۰ میلیون لیتر کاهش‌ یافته است، در حالی‌ که در سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱، این ذخایر به ترتیب ۱.۱ و ۰.۹ میلیارد لیتر افزایش‌ یافته بودند. کاهش فقط ۴۰۰ میلیون‌ لیتری ذخایر در سال ۱۴۰۲ به دلیل پر بودن ذخایر به واسطه قطع صادرات گاز بوده که عملا نیازی به افزایش تحویل گازوئیل با مقادیر بالاتر به نیروگاه‌ها نبوده است. 

اگر دولت مسعود پزشکیان عملکرد مشابهی در مدیریت ذخایر گازوئیل از خود نشان می‌داد، سطح ذخایر گازوئیل در آبان امسال باید حداقل به ۲.۷ میلیارد لیتر می‌رسید، نه اینکه تنها ۱.۲ میلیارد لیتر ثبت شود. 

بررسی شاخص ذخایر گازوئیل نیروگاه‌ها نشان می‌دهد که میزان مصرف سالانه گازوئیل نیروگاه‌ها از سال ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۲ تغییر چندانی نداشته و بین ۲۷ تا ۲۹ میلیون لیتر در روز متغیر بود. این مساله نشان می‌دهد که رشد مصرف برق سالانه تاثیر چندانی بر مصرف گازوئیل در نیروگاه‌ها نداشته است. 

بنابراین، سوالی که باقی می‌ماند، این است که چرا ذخایر گازوئیل نیروگاه‌ها به‌ جای ۴۰۰ میلیون لیتر افزایش، ۶۰۰ میلیون لیتر کاهش‌یافته است؟ آنچه مشخص بوده کمبود در ذخایر گازوئیل به عملکرد ضعیف وزارت نفت برمی‌گردد. 

راهکارهای بهینه‌سازی مصرف انرژی 

برای مقابله با بحران ناترازی انرژی و چالش‌های استفاده از مازوت در تامین برق، چندین راهکار قابل‌ اجرا است که در ادامه به آنها می‌پردازیم: 

مورد اول؛ بهینه‌سازی مصرف سوخت در نیروگاه‌ها: با استفاده از فناوری‌های نوین و بهینه‌سازی سامانه‌های احتراق، می‌توان آلایندگی ناشی از مصرف مازوت، بنزین و گازوئیل را کاهش داد. بهبود راندمان نیروگاه‌ها می‌تواند به کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی نیز کمک کند. 

مورد دوم؛ تنوع منابع انرژی: باید به‌ جای تکیه صرف بر سوخت‌های فسیلی، به سمت استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر مانند انرژی خورشیدی، بادی و هسته‌ای حرکت کرد. این امر می‌تواند به تامین پایدار انرژی و کاهش وابستگی به سوخت‌های مایع کمک کند. 

مورد سوم؛ اصلاحات قیمتی و فرهنگی: برای مدیریت بهینه مصرف انرژی، باید سیاست‌های قیمتی اصلاح شوند و فرهنگ مصرف بهینه انرژی در جامعه ترویج یابد. این اقدامات می‌توانند فشار بر منابع گازی و مایع کشور را کاهش دهند. 

بحران ناترازی انرژی در کشور، ناشی از مصرف بی‌رویه و کمبود منابع، چالش‌های بزرگی برای کشور به همراه دارد. استفاده از مازوت به‌ عنوان سوخت نیروگاهی، به‌ ویژه در شرایط کمبود گاز، راهکار ضروری برای تامین برق محسوب می‌شود اما این سوخت نیز چالش‌های زیست‌ محیطی خاص خود را دارد. در حالی‌ که برخی از دولتمردان و کارشناسان محیط زیستی استدلال‌های مربوط به تاثیر مازوت‌سوزی بر آلودگی هوا را به شکلی اغراق‌آمیز ارائه می‌دهند اما حقیقت این بوده که بحران واقعی در مدیریت منابع انرژی نهفته است.