به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ این روزها موضوع ناترازی در حوزههای مربوط به انرژی نظیر برق، گاز، بنزین و منابع آبی کشور، به دلیل آسیب به برخی زیرساختها جدیتر شده است و لازم است مردم در حوزه صرفهجویی بیش از پیش توجه خاص داشته باشند.
البته شواهد حاکی از تلاش دولت برای مدیریت ناترازیها، کاهش خاموشیها و جلوگیری از بروز بحران در تامین انرژی است اما این مساله با همراهی مردم امکانپذیر نیست.
در راستای واکاوی ابعاد مختلف این مساله به گفتوگو با رضا سپهوند، دبیر کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی نشستیم؛ مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانید.
اقتصاد معاصر: پیشبینی میشود تابستان امسال در موضوع ناترازی برق با چالش جدیتری نسبت به سنوات گذشته مواجه باشیم؛ به نظر شما دولت برنامه برای مقابله با این ناترازی دارد؟
سپهوند: در حال حاضر انرژی عنصر اصلی زندگی مردم است و شواهد نشان میدهد همه تلاش دولت، وزارت نیرو، وزارت نفت و کمیسیون انرژی بر این است که در موضوع ناترازیهای انرژی که بیش از یک دهه به تدریج ایجاد و تشدید شده، برنامهریزی لازم انجام شود تا انرژی به صورت پایدار به مردم برسد.
در حوزه برق، طی یک سال گذشته کاهش ناترازیها در دستور کار بوده است؛ در حوزه نیروگاههای حرارتی، با اجرای ۱۴ مگاپروژه توسط وزارت نیرو که بخش قابل توجهی از آنها وارد مدار شدهاند، خوشبختانه تولید برق افزایش یافته است. همچنین برخی نیروگاهها به سیکل ترکیبی تبدیل شدهاند که این موضوع باعث دو برابر شدن کارایی آنها میشود. در حال حاضر بیش از ۹۰ درصد برق کشور از نیروگاههای حرارتی تامین میشود که طی ماههای گذشته نیز مورد بهسازی قرار گرفتهاند.
ضمنا در حال حاضر حدود ۵۵ هزار مگاوات ظرفیت فعال نیروگاهی در مدار تولید قرار دارد. همچنین به دلیل بارشهای مناسب، وضعیت ذخایر آبی سدها نسبت به سال گذشته بهبود یافته و در نتیجه نیروگاههای برقآبی نیز امسال شرایط بهتری خواهند داشت. سال گذشته به دلیل کاهش ذخایر آبی، بخشی از این نیروگاهها از مدار خارج شده بودند. در حال حاضر حدود ۸۵۰۰ مگاوات ظرفیت برقآبی نیز فعال است.
تا تابستان ۷۵۰۰ مگاوات برق خورشیدی وارد مدار میشود
تاکنون بیش از ۴۵۰۰ مگاوات برق خورشیدی وارد مدار شده و هر هفته نیز نیروگاههای جدید خورشیدی تکمیل و بهرهبرداری میشوند. بر اساس برنامه وزارت نیرو، این میزان تا اوج مصرف تابستان به حدود ۷۵۰۰ مگاوات خواهد رسید؛ بنابراین وضعیت تولید برق کشور نسبت به سال گذشته بهتر شده است. با این حال، متاسفانه در اثر جنگی که رخ داد و اقدامات خصمانه دشمن، از جمله حملات به برخی نیروگاههای برق، بخشی از ظرفیت تولید برق کشور از مدار خارج شد و چند هزار مگاوات از ظرفیت تولید از دست رفت. این حملات عمدتا نیروگاهها و بخشهایی از واحدهای تولیدی صنعتی را هدف قرار داد که باعث خروج موقت برخی از آنها از مدار بهرهبرداری شد.
اقتصاد معاصر: آیا ممکن است با این موضوع مواجه شویم که برای تامین برق صنایع، سراغ برق خانگی برویم و یا بلعکس؟
سپهوند: هر کدام از بخشها سهم خود را از مصرف برق دارند و قرار نیست برای تامین برق بخش صنایع، از سهم بخشهای دیگر مانند خانگی به صورت جابهجایی مستقیم استفاده شود؛ به این معنا که برای کاهش خاموشیهای خانگی هم برق صنایع قطع یا منتقل نمیشود، همانطور که در یکی دو سال گذشته نیز این رویکرد وجود نداشت. برآورد و پیشبینی ما این است که خاموشیها نسبت به سال قبل در بخشهای صنعت، کشاورزی و خانگی کمتر خواهد بود و مردم از این بابت نگران نباشند.
با این حال باید توجه داشت که کشور در شرایط جنگی و درگیری قرار دارد، هرچند ما به توانمندیهای کشور و نیروهای مسلح افتخار میکنیم اما طبیعی است که در جریان جنگ، آسیبهایی به بخشهایی از نیروگاهها و صنایع وارد شده و بخشی از آنها از مدار خارج شدهاند. این اختلال هم در سمت تولید و هم در سمت مصرف اثرگذار بوده و نوعی عدم تعادل در شبکه ایجاد کرده است. برآورد ما این است که به دلیل همین شرایط جنگی، میزان مصرف در برخی بخشها کاهش یافته و این موضوع تا حدی به تعادل شبکه کمک کرده است. در نتیجه، این ظرفیت میتواند به بخش صنعت، کشاورزی و خانگی بازگردد و در مجموع جای نگرانی وجود ندارد و نسبت به سال قبل خاموشیها کمتر خواهد بود.
اقتصاد معاصر: با توجه به آسیب به بخشی از واحدهای برخی از پالایشگاهها، ناترازی قبلی در موضوع بنزین، تا چه حد فراتر خواهد رفت؟
سپهوند: به دلیل جنگی که اتفاق افتاده و اهرمهای بسیار قوی که در دست کشور ما وجود دارد، از جمله موقعیت ژئوپلیتیکی مانند تنگه هرمز، القائاتی از سوی رسانههای دشمن در بزرگنمایی شدید ناترازیهای انرژی شروع شده است تا نگرانیهایی درباره گرانی بنزین یا حتی قطع بنزین در کشور ایجاد کنند؛ ببینید ما خودمان تولیدکننده بنزین و سوخت هستیم، بنابراین کمترین تاثیرات در این زمینه بر کشور ما وارد میشود. اما باید توجه داشت که ما از سالهای گذشته با یک ناترازی در مصرف و تولید بنزین مواجه هستیم. عامل اصلی افزایش مصرف نیز رشد مصرف داخلی است؛ به طوری که سالانه حدود یک میلیون خودرو وارد شبکه حملونقل کشور میشود و این خودروها بهطور طبیعی بنزین مصرف میکنند. از طرف دیگر، میانگین مصرف سوخت در کشور ما نسبت به حتی کشورهای اطراف نیز بالاتر است؛ مثلا اگر در کشورهای همسایه میانگین مصرف حدود ۸ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر یا کمتر باشد، در کشور ما این عدد بالای ۱۱ لیتر است. این خود یکی از عوامل اصلی ناترازی است. توسعهنیافتگی حملونقل عمومی بهویژه در شهرهای کوچک، باعث شده مردم برای امور روزمره بیشتر از خودرو شخصی استفاده کنند و همین موضوع مصرف سوخت را افزایش داده است.
تمرکز ما باید بر بهینهسازی مصرف سوخت از طرق مختلف باشد؛ از جمله تولید خودروهای کممصرف، هیبریدی و برقی که وظیفه دولت در حوزه سیاستگذاری و نظارت است. همچنین واردات خودروهای ایمن و کممصرف و روال منظم خروج خودروهای فرسوده نیز میتواند در کاهش مصرف موثر باشد. از سوی دیگر، موضوع فرهنگسازی نیز بسیار مهم است؛ در بسیاری از مواقع ضرورتی ندارد برای مسیرهای کوتاه یا کارهای غیرضروری از خودرو شخصی استفاده شود. این موضوع هم نیازمند همکاری مردم و هم سیاستگذاری دولت است.
در مورد خودروهای دوگانهسوز نیز باید گفت که با وجود تبدیل تعداد زیادی از خودروها به گازسوز، هنوز بخشی از آنها از گاز استفاده نمیکنند، در حالی که زیرساخت CNG در کشور به وفور وجود دارد و قیمت آن نیز پایین است. در این زمینه نیز باید فرهنگسازی و سیاستهای تشویقی توسط دولت اجرا شود. این موضوع در معاونت انرژی و بهینهسازی مصرف انرژی ریاستجمهوری و سازمان بهینهسازی مصرف انرژی در حال پیگیری است و کمیسیون انرژی نیز بر آن نظارت دارد.
مشوقهایی هم در حال انجام است؛ از جمله تشویق برای فعالسازی جایگاهها و بهینهسازی مصرف سوخت. همچنین سامانهای برای مدیریت سوخت از مرحله تولید تا توزیع در حال پیگیری است که میتواند به کاهش قابل توجه قاچاق سوخت، بهویژه گازوئیل کمک کند. در بخش تولید نیز خوشبختانه وضعیت مناسب است و نگرانی خاصی وجود ندارد. ما در گذشته نیز با ناترازی مواجه بودهایم اما شرایط به گونهای نیست که فراتر از آن چه قبلا تجربه شده، مشکل جدیدی ایجاد شود. در حال حاضر تولید روزانه حدود ۱۰۵ میلیون لیتر است، در حالی که مصرف در اوج خود به حدود ۱۳۰ تا ۱۳۵ میلیون لیتر میرسد و این اختلاف باید مدیریت شود. در نهایت، برخلاف برخی فضاسازیها که موجب نگرانی مردم درباره صفهای طولانی یا کمبود بنزین میشود، چنین سناریوهایی واقعیت ندارد و جای هیچگونه نگرانی در این زمینه نیست. این موضوع به خوبی در حال مدیریت است و با اقدامات انجامشده، شرایط به ثبات خواهد رسید.
اقتصاد معاصر: با توجه به بارشهای مناسب در اسفند و فروردینماه، وضعیت منابع آبی کشور و سدهای تهران برای تابستان پیش رو چگونه ارزیابی میکنید؟
سپهوند: سال گذشته و امسال در ماههای فروردین و اردیبهشت فعلی، بارندگیها در سطح کشور مناسب و مطلوب بوده است. خوشبختانه این بارشها در سراسر کشور اتفاق افتاد و در نتیجه بسیاری از سدهای ما سرریز شدند و میزان آب ذخیرهشده در پشت سدها نسبت به سال قبل افزایش پیدا کرده است. حتی وضعیت دریاچه ارومیه نیز به شرایط نسبتا عادی بازگشته که این موضوع نویدبخش سالی بهتر در حوزه کشاورزی و منابع آبی است.
از سوی دیگر، این بارشها به دلیل تدریجی و آرام بودن، علاوه بر منابع آب سطحی، تا حدی به تغذیه آبهای زیرزمینی نیز کمک کردهاند. البته باید توجه داشت که برای بازگشت کامل آبهای زیرزمینی به شرایط نرمال، به چندین سال بارندگی مناسب نیاز داریم اما در حال حاضر وضعیت آبهای سطحی در شرایط بهتری قرار دارد. با این وجود، نکته مهم این است که نباید الگوی مصرف ما مانند گذشته باشد؛ چرا که در سالهای قبل با مصرف بالا، هم در منابع سطحی و هم زیرزمینی با مشکلات جدی مواجه شدیم. در مقایسه با بسیاری از کشورهای توسعهیافته، مصرف آب و انرژی در کشور ما بالاست. برای مثال در حوزه برق، در بسیاری از ادارات اگر در طول روز از نور طبیعی استفاده شود و چراغها خاموش بمانند، صرفهجویی قابل توجهی حاصل میشود. در حوزه آب نیز همینطور است؛ استفاده از آب شرب برای مصارفی مانند شستوشوی خودرو یا حیاط، یک الگوی نادرست مصرف است. بیش از ۸۰ تا ۸۵ درصد مصرف آب کشور مربوط به بخش کشاورزی است؛ آن هم کشاورزیای که در بسیاری از موارد همچنان به صورت غرقابی انجام میشود و در برخی مناطق نیز الگوی کشت مناسبی وجود ندارد. به عنوان نمونه، در برخی استانها مانند خوزستان، در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، حدود ۲۵۰ هزار هکتار از اراضی به کشت برنج اختصاص یافته، در حالی که این موضوع با شرایط اقلیمی آن مناطق همخوانی ندارد و موجب هدررفت گسترده آب به دلیل تبخیر میشود.
وزارت جهاد کشاورزی باید الگوی کشت متناسب با شرایط هر منطقه و همچنین درآمد و معیشت کشاورزان را به درستی تعریف و اجرا کند تا هم معیشت مردم تامین شود و هم مصرف آب کاهش یابد.
در مورد وضعیت آب تهران نیز باید گفت که خوشبختانه میزان بارندگی نسبت به سال ۱۴۰۴ بهتر بوده و وضعیت ذخایر سدها نیز نسبت به سال گذشته مطلوبتر است. با این حال همچنان ناترازی میان مصرف و ذخایر آبی وجود دارد و لازم است هم در حوزه هوشمندسازی کنتورها و مدیریت مصرف و هم در رفتار مصرفی مردم دقت بیشتری صورت گیرد تا بتوان تابستان پیش رو را به خوبی مدیریت کرد. در سایر استانها نیز، به ویژه مناطق واقع در مسیر قزوین، کرج و تهران که از سدهای مشترک استفاده میکنند، این مساله کمابی تا حدودی وجود دارد. در مجموع اگرچه شرایط نسبت به قبل بهتر شده اما همچنان برای رسیدن به وضعیت پایدار به چند سال بارش مناسب نیاز داریم. با این حال جای نگرانی جدی وجود ندارد، به شرط آن که مصرف به درستی مدیریت شود، کنتورها هوشمند شده و مردم بهینه مصرف کنند و همه در این زمینه همکاری لازم را داشته باشند تا بتوان از این دوره به خوبی عبور کرد.
اقتصاد معاصر: با توجه به آسیبدیدن برخی صنایع گازی در جنگ، آیا تا زمان اوج مصرف در زمستان مشکل تامین گاز خواهیم داشت یا وضعیت بهگونهای است که کمبود ایجاد نمیشود؟
سپهوند: واقعیت این است که در اثر حمله دشمن به چندین فاز پارس جنوبی، از جمله فازهای ۳ و ۴ و ۵ و ۶، بخشی از تولید گاز کشور از دست رفته است. این حملات که به صورت هدفمند و در برخی موارد متوجه صنایع بالادستی و پتروشیمیها بوده، باعث شده ناترازی موجود در حوزه گاز افزایش پیدا کند. البته شرکت ملی گاز تلاش کرده تا از سایر میادین خشکی بخشی از این کاهش تولید را جبران کند. با این حال، همچنان با ناترازی مواجه هستیم و این ناترازی نسبت به سال گذشته نیز بیشتر شده است.
در این شرایط باید با مدیریت مصرف، امکان تامین پایدار گاز را فراهم کنیم، زیرا افزایش تولید گاز فرآیندی سرمایهبر و زمانبر است و به سادگی نمیتوان فازهای آسیبدیده را به سرعت به مدار تولید بازگرداند؛ هرچند بخشی از آن در حال بازگشت است اما نه به صورت کامل. با این وجود، شرکت ملی گاز طبق جلساتی که برگزار شده، در حال مدیریت شرایط است تا قطعیهای گاز نسبت به سال گذشته افزایش پیدا نکند و وضعیت به صورت کنترلشده ادامه پیدا کند.
اقتصاد معاصر: چقدر از ظرفیت تولید گاز کشور در جنگ آسیب دید؟ این کمبود قابل جبران است؟
سپهوند: ما بیش از ۱۵۰ میلیون متر مکعب در روز از تولید گاز را از دست دادهایم. با این حال، به دلیل حملات دشمن، بخشی از پتروشیمیها نیز از مدار خارج شدهاند و در نتیجه بخشی از گازی که به این واحدها منتقل میشد، عملا دیگر مصرف نمیشود؛ بنابراین میتوان گفت بخشی از کاهش تولید با کاهش مصرف در این بخشها تا حدی جبران شده و وضعیت تقریبا به صورت سربهسر درآمده است. با این وجود، بخشی از این گاز به بخشهای نیروگاهی، صنعتی و خانگی منتقل شده است. در حوزه نیروگاهی امکان جایگزینی با سوختهایی مانند گازوئیل و LPG وجود دارد و از این طریق میتوان بخشی از کمبود را جبران کرد اما در بخش خانگی، ناچار هستیم گاز طبیعی را به مردم به صورت پایدار تامین کنیم و شرکت ملی گاز نیز تلاش میکند تا گاز خانگی هیچگاه قطع نشود و تامین آن به صورت مستمر ادامه داشته باشد.
اقتصاد معاصر: با توجه به ناترازی انرژی در کشور خصوصا در موضوع بنزین و گازوئیل، به نظر شما دولت نباید راهکاری جدی و سریع در دستور کار قرار دهد تا در کنار رفع ناترازی، با قاچاق سوخت که از عوامل ناترازی است، مقابله شود؟
سپهوند: اول این که قاچاق سوخت تا زمانی که اختلاف قیمت بین کشور ما و کشورهای همسایه وجود دارد، طبیعتا وجود خواهد داشت اما ما میتوانیم آن را کاهش دهیم. سامانههایی که در حال تعریف هستند، با هدف رساندن این موضوع به حداقل طراحی شدهاند. البته سامانههایی از قبل نیز وجود داشته اما کارایی لازم را نداشتهاند. سامانه جدیدی که چند هفته است پیگیری آن آغاز شده، میتواند تا حد زیادی جلوی قاچاق را بگیرد. بخش عمده قاچاق معمولا در جایی اتفاق میافتد که کارتهای سوخت از استانهای مرکزی به استانهای مرزی منتقل میشوند. همچنین در برخی بخشها مانند کشاورزی و معدن، برای ماشینآلات کارت سوخت تعریف شده اما مصرف واقعی وجود ندارد و سوخت آنها به نوعی قاچاق میشود؛ بنابراین باید مشخص شود چه ماشینآلاتی واقعا در حال مصرف سوخت هستند و چه مواردی مصرف واقعی ندارند. در برخی استانها میتوان به صورت پایلوت این موضوع را مدیریت و کنترل کرد. خوشبختانه میزان قاچاق نسبت به سال قبل کاهش یافته و کنترل بیشتری روی آن اعمال شده است اما همچنان به طور کامل از بین نرفته و تقریبا در همان حدود، البته با کمی کاهش وجود دارد.
در کمیسیون انرژی نیز چندین جلسه در این خصوص برگزار شده و مدیران مربوطه دعوت شدهاند و توضیحات و راهکارهایی ارائه کردهاند تا انشاءالله در آینده نزدیک بتوان این موضوع را بهتر مدیریت کرد. سامانه جدیدی که اشاره شد، در حال حاضر در برخی حوزهها از جمله جهاد کشاورزی، حملونقل و گمرک به کار گرفته شده و نتایج خوبی داشته است. هدف این است که این روند به حوزه سوخت نیز تسری پیدا کند تا مدیریت بهتری بر مصرف صورت گیرد و قاچاق کاهش یابد.
همچنین موضوع انتقال سهمیه از کارت سوخت به کارت ملی نیز به صورت پایلوت در یکی دو منطقه اجرا شده و در مراحل نهایی بررسی قرار دارد. همه این اقدامات در راستای کاهش قاچاق سوخت است و این سامانه در مراحل ابتدایی خود در ابتدای سال جاری به اجرا و بهرهبرداری گستردهتر خواهد رسید.
اقتصاد معاصر: رئیسجمهور اخیرا دستور جمعآوری گازهای فلر را داده بود؛ این طرح در چه مرحلهای است و آیا اجرای آن میتواند به کاهش ناترازی گاز و حتی جبران بخشی از کسری بودجه کمک کند؟
سپهوند: برای گازهای فلر در چند سال گذشته برنامهریزی خوبیپ انجام شد و بخش اعظم آن واقعا اجرا شده اما همچنان تلاش برای جمعآوری، در حال انجام است. در زمینه جمعآوری گازهای فلر، خود پتروشیمیها و پالایشگاهها موظف شدهاند در این حوزه سرمایهگذاری کنند. این موضوع بخشی از ناترازی ما را در حوزه گاز کاهش میدهد و به هر حال در حال اجراست اما هنوز در بسیاری از نقاط، این گازها در حال سوختن هستند و نیاز به سرمایهگذاری بیشتری وجود دارد. البته این پروژهها سرمایهبر هستند. در کشورهای همسایه ما، به جز قطر و امارات، هنوز گازهای فلر رها میشوند؛ چه در عراق، چه در کویت و بسیاری کشورهای دیگر، زیرا این کار نیاز به سرمایهگذاری سنگین دارد و از نظر اقتصادی همیشه به صرفه نیست نسبت به گازی که از میادین استخراج میشود.
از نظر کاهش آلودگی محیطزیست و همچنین کمک به رفع ناترازی انرژی، جمعآوری گازهای فلر کاملا ضروری و مفید است. با اجرای این طرحها بخشی از ناترازی گاز کاهش پیدا میکند اما همانطور که گفته شد نیازمند سرمایهگذاریهای گستردهتری است. پتروشیمیها در این مسیر حرکت کردهاند و این روند همچنان ادامه دارد.
ما در شرایط جنگی هستیم و در حوزه انرژی نیز از این جنگ آسیب دیدهایم اما باید توجه داشت که کشور ما مورد حمله قرار گرفته و طبیعی است که نتوان گفت وضعیت نسبت به سال قبل به طور کامل بهتر خواهد بود. در حوزه آب شرایط نسبتا بهتر است، در حوزه برق نیز تلاشهای زیادی انجام شده و تولید افزایش یافته، هرچند برخی نیروگاهها به دلیل حملات از مدار خارج شدهاند؛ بنابراین نمیتوان گفت شرایط به طور کلی بهتر از سال قبل است اما در عین حال جای نگرانی جدی وجود ندارد.
در تامین برق، گاز و سوخت مردم سعی خواهد شد مشکلی ایجاد نشود و تلاشها در این زمینه ادامه دارد. به این مساله توجه کنید که رسانههای خارجی با هدف ایجاد ناامنی و اضطراب در افکار عمومی چنین فضایی را القا میکنند اما این مسائل بیشتر با هدف فشار روانی و ایجاد نارضایتی مطرح میشود. با این حال، قطعا امکان تامین نیازهای انرژی مردم وجود دارد و این موضوع مدیریت خواهد شد.