به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ پس از جنگ اخیر آمریکایی-صهیونیستی علیه ایران و متعاقبا انسداد تنگه هرمز، اقتصاد جهانی با چالشهای بسیاری به ویژه در حوزه انرژی و مواد غذایی مواجه شده است. در این میان، کشورهای مختلف به ویژه ترکیه در راستای سیاستهای راهبردی خود، به دنبال معرفی جایگزینهای کریدوری هستند تا جایگاه خود را در نظم منطقهای تقویت کنند.
در این میان، آنکارا علاوه بر تاکید بر اهمیت کریدور میانی، مسیر توسعه و احیای راهآهن تاریخ حجاز، حساب ویژهای بر روی سوریه باز کرده است. حرکت تدریجی سوریه در توسعه مسیرهای ریلی و تاکید مقامات دولت کنونی بر نقش این کشور در کریدورهای منطقهای نیز عامل مهمی در راستای پروژه ترکیه محسوب میشود؛ به ویژه که موقعیت جغرافیایی بین ترکیه، خلیج فارس و دریای مدیترانه اهمیت سوریه را برای اتصال بخشهای مهم منطقه افزایش داده است. باید توجه داشت که پس از سقوط دولت بشار اسد، نفوذ ترکیه در سوریه نیز افزایش یافته و این امر میتواند در پیادهسازی کریدورهای تجاری تاثیرگذار باشد.
بر اساس گزارش روزنامه دیلی صباح ترکیه، سوریه از چند نظر اهمیت بالایی برای آنکارا دارد. نخست اینکه، سوریه دروازه غرب آسیا و مستقیمترین دسترسی زمینی ترکیه به این منطقه محسوب میشود. پس از روی کار آمدن دولت موقت احمد الشرع این دسترسی تقویت نیز شده اما مهمترین بخش این روند، موقعیت راهبردی سوریه و ظرفیت اتصال خلیج فارس، دریای مدیترانه، دریای خزر و دریای سیاه بوده که باعث طرح پروژه «چهار دریا» نیز شده است. هاکان فیدان و همتای سوری خود در آوریل ۲۰۲۶ اعلام کردند که دو کشور، این ابتکار را در راستای «مشارکت راهبردی» دو کشور توسعه خواهند داد.
این پروژه از طریق شبکه ریلی، جادهای و خطوط لوله توانایی تبدیل ترکیه و سوریه به هاب ترانزیتی منطقه را دارد؛ به ویژه که این پروژه میتواند در ترمیم و بازسازی زیرساختهای تخریبشده کمککننده باشد. همچنین، این پروژه به دلیل معرفی جایگزینی برای تنگه هرمز با استقبال کشورهای عربی خلیج فارس و ایالات متحده مواجه شده است. آنها امیدوارند که این امر سوریه را هاب ترانزیتی منطقه تبدیل کند؛ به طوری که تام بارک، سفیر ایالات متحده در ترکیه و فرستاده ویژه در امور سوریه، این پروژه را جایگزینی برای تنگه هرمز و دریای سرخ معرفی کرده است.
در این میان، اردن و کشورهای خلیج فارس این پروژه را به نفع خود میدانند، زیرا کریدور ترکیه-سوریه کشورهای خلیج فارس را به اروپا متصل میکند. از همینرو، اتحادیه اروپا نیز به دلیل سیاسی و حتی مهاجرتی به دنبال تبدیل سوریه به کریدور زمینی مهم در تجارت آسیا و اروپاست.
تلاشهای ترکیه برای عملیاتی کردن «کریدور سوریه» در ابتدا بر بهبود هماهنگی بین آنکارا، دمشق و امان، به ویژه از طریق تسهیل گذرگاههای مرزی و رویههای گمرکی و همچنین توسعه زیرساختهای جادهای و ریلی متمرکز بود.
پس از افزایش تنشهای منطقهای اخیر، این ابتکارات سرعت گرفت و به توافق سهجانبهای بین سه کشور برای احیای پروژه تاریخی راهآهن حجاز و اتصال آن به شبکه راهآهن عربستان سعودی منجر شد. پس از تکمیل، این پروژه میتواند کریدور زمینی مستقیم بین منطقه خلیج فارس و اروپا ایجاد کند و عملا تنگه هرمز و دریای سرخ را دور بزند. ورود نخستین کاروانهای ترانزیتی ترکیه به عراق از طریق خاک سوریه، نشانه دیگری از نقش نوظهور سوریه به عنوان یک کشور کریدوری و همچنین نقش محوری ترکیه در ایجاد این تحول است.
ابتکارات اخیر نشان میدهد ترکیه مصمم به ادغام سوریه در راهبرد اتصالات خود است. اکنون اجماعی بین ترکیه، اعراب و غرب در مورد اهمیت سوریه و همچنین در مورد ظرفیت آن به عنوان یک کریدور ترانزیتی به عنوان جایگزین مسیرهای تجاری سنتی، شکل گرفته است. اگر این تلاشها به ثمر بنشیند، سوریه از تبدیل شدن به یک قطب کلیدی برای تجارت، حملونقل و اتصال انرژی سود قابل توجهی خواهد برد.
با این حال، بهرهگیری از موقعیت جغرافیایی مهم سوریه و بنادر مدیترانهای آن مستلزم توسعه و بهبود زیرساختهای لازم برای حملونقل زمینی نفت و سایر کالاها و سپس صادرات آنها از طریق بنادر است؛ به طوری که براساس گزارش نیویورک تایمز، بازسازی گذرگاه مرزی التنف بین عراق و سوریه که نفت عراق از آن عبور میکند، حداقل چند ماه طول میکشد و حدود ۲۵ میلیون دلار هزینه خواهد داشت.
عراق ارسال نخستین محموله نفتی خود به سوریه را در اواخر ماه مارس آغاز کرد. در برخی روزها، بیش از ۴۰۰ کامیون از مرز عبور میکنند که هر کدام تا ۱۰۵۰۰ گالن نفت خام حمل میکنند. البته میزان نفت ارسالی عراق به بندر بانیاس سوریه اندک است، زیرا ظرفیت ذخیرهسازی در این بندر محدود است. طبق برآوردهای بانک جهانی، هزینههای بازسازی در سوریه بالغ بر ۲۰۰ میلیارد دلار است که ۸۰ میلیارد دلار آن فقط برای زیرساختها، مانند جادهها، شبکههای برق و ایستگاههای آب است.
پیش از آغاز جنگ داخلی سوریه در سال ۲۰۱۱، ترکیه از مسیرهای سوریه عبور و برای دسترسی به بازارهای اردن، لبنان و خلیج فارس استفاده میکرد اما این درگیریها آنکارا را مجبور کرد تا به گزینههای پرهزینهتر دریایی و زمینی تکیه کند.
اکنون طرح جدید، نسخه مدرن راهآهن حجاز را احیا میکند که در دوران عثمانی و در زمان سلطان عبدالحمید دوم ساخته و در سال ۱۹۰۸ افتتاح شد تا دمشق را از طریق اردن امروزی به مدینه متصل کند. راهآهن اصلی برای خدمت به زائران مسلمان برای سفر به شهرهای مقدس و تقویت کنترل عثمانی بر استانهای عرب طراحی شده بود. این راهآهن، سفر از دمشق به مدینه را از تقریبا ۴۰ روز با کاروان به پنج روز با قطار کاهش میداد اما در طول جنگ جهانی اول تخریب و در نهایت از رده خارج شد.
ترکیه این راهآهن احیاشده را هم به عنوان یک پروژه تجاری و هم به عنوان نمادی از تجدید ارتباط منطقهای پس از تغییر دولت در سوریه در اواخر سال ۲۰۲۴ معرفی کرده است. اکنون آنکارا به دنبال نقش بزرگتری در کریدورهای تجاری منطقهای است، به ویژه که اختلالات کشتیرانی به دلیل جنگ ایران و شوکهای انرژی پس از آن، علاقه به مسیرهای زمینی متصلکننده اروپا، خاورمیانه و آسیا را افزایش داده است.
ترکیه همچنین در حال پیشبرد پروژه جاده توسعه خود با عراق، کریدور جادهای و ریلی برنامهریزی شده از خلیج فارس به ترکیه و از آنجا به اروپا بوده است. مسیر عملیاتی از طریق سوریه و اردن، کریدور دیگری را به آنکارا برای دسترسی به خلیج فارس ارائه میدهد و در صورت اجازه شرایط امنیتی و مالی، میتواند از بازسازی و تجارت در سوریه حمایت کند.
اردن همچنین در تلاش برای گسترش ارتباطات ریلی خود بوده و قراردادی ۲.۳ میلیارد دلاری با امارات متحده عربی برای ساخت راهآهن بندر عقبه به مناطق معدنی در جنوب این کشور را امضا کرده است. مقامات اردنی پروژه عقبه را بخشی از برنامههای کلان خود برای اتصال بندر به مدیترانه از طریق سوریه و ترکیه و تقویت ارتباط با عربستان سعودی و خلیج فارس توصیف کردهاند.
موفقیت پروژه ترکیه-سوریه-اردن به تامین مالی، شرایط امنیتی در سوریه و هماهنگی بین کشورهای حاضر در شبکههای ریلی بستگی دارد. در واقع، این مسیر از جنگ و کمبود سرمایهگذاری رنج میبرد.
تحولات اخیر مرتبط با ایران و تنگه هرمز میتواند کشورهایی همچون ترکیه و سوریه را به سمت توسعه و برجستهسازی مسیرهای جایگزین سوق دهد که در نهایت به افزایش جایگاه ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی آنها منجر خواهد شد. اما مهمترین مانع در این مسیر علاوه بر مسائل امنیتی، مالی و بوروکراتیک، بحث «زمان» است، زیرا پس از انسداد تنگه هرمز، نزدیک به ۱۳ میلیون بشکه نفت از صادرات روزانه نفت جهان کاسته شده و مسیرهای جایگزین مانند خط لوله شرق-غرب عربستان تنها بخشی از ظرفیت هرمز را توانسته جبران کند.
از سوی دیگر، کشورهای واردکننده بزرگ در غرب و آسیای شرقی در حال مصرف ذخایر راهبردی خود هستند که با این روند، از ماه سپتامبر یا اواخر تابستان، بازار کمبود واقعی را احساس و احتمال افزایش قیمت به بالای ۱۵۰ دلار در هر بشکه نیز وجود دارد که به معنای تشدید تورم است. همین چند روز پیش، مشاور دونالد ترامپ، ایران و انسداد تنگه هرمز را دلیل افزایش تورم در این کشور دانسته است.
بنابراین، با شرایط کنونی، این پرسش مطرح میشود که آیا بازار نفت منتظر پروژههای ترکیه مانند خط ریلی حجاز یا صادرات از طریق بنادر سوریه خواهد ماند؟ این پروژهها به شدت زمانبر و هزینهزا هستند و حتی کشورهای عربی در شرایط کنونی که با کاهش شدید درآمدهای نفتی مواجه هستند، احتمالا در تامین آن با چالش مواجه شوند. بنابراین پروژههای کریدوری ترکیه که معمولا با منافع ایران در تضاد هستند، بیشتر جنبه نمایشی دارند و هدفشان جذب کشورهای منطقه به سمت خود و تقویت جایگاه ترکیه در نظم نوین منطقه است. همچنین نباید از چالش امنیتی سوریه نیز غافل شد که سرمایهگذاری در زیرساختها را با تردید مواجه میکند.