الگوی قره‌باغ در سوریه تکرار می‌شود؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ ترکیه با امضای توافق‌نامه‌ای جدید با سوریه برای انتقال گاز و برق، گامی دیگر در جهت افزایش نفوذ اقتصادی خود در این کشور بحران‌زده برداشته است. این در حالی است که سابقه اقدامات آنکارا در کاهش جریان آب فرات و حمایت از گروه‌های مسلح، نگرانی‌ها را درباره نیت‌های واقعی این همکاری افزایش داده است. 

در تاریخ  ۲۲ مه ۲۰۲۵، وزیران انرژی ترکیه و سوریه از امضای توافق‌نامه‌ای خبر دادند که شامل انتقال گاز و برق از ترکیه به سوریه است. بر اساس این توافق، خط لوله گاز از کیلیس ترکیه به حلب سوریه با ظرفیت دو میلیارد مترمکعب در سال راه‌اندازی می‌شود و خط برق ۴۰۰ کیلوولت نیز امکان واردات ۵۰۰ مگاوات برق را فراهم می‌کند. همچنین، کمیته‌های فنی مشترک برای پیگیری اجرای پروژه‌ها و توسعه همکاری‌های بیشتر در حوزه انرژی و معدن تشکیل خواهند شد.

تحلیل اهداف ترکیه در این توافق 

در حالی که این توافق می‌تواند به بهبود وضعیت انرژی و بازسازی زیرساخت‌های سوریه کمک کند، برخی تحلیل‌گران معتقدند ترکیه از این همکاری‌ها به‌ عنوان ابزاری برای افزایش نفوذ اقتصادی و سیاسی خود در سوریه استفاده می‌کند. 

استفاده از آب به‌ عنوان ابزار فشار 

یکی از نمونه‌های بارز استفاده ترکیه از منابع طبیعی به‌ عنوان ابزار فشار، کنترل جریان آب رود فرات است. بر اساس توافق‌نامه ۱۹۸۷، سهم سوریه از آب رود فرات ۵۰۰ مترمکعب در ثانیه تعیین شده است اما گزارش‌ها نشان می‌دهد ترکیه این میزان را به حدود ۲۰۰ مترمکعب کاهش داد. این اقدام منجر به کاهش سطح آب سدهای سوریه، کاهش تولید برق و تهدید امنیت غذایی میلیون‌ها نفر در مناطق وابسته به رود فرات شده است. 

پروژه‌های سدسازی ترکیه و تاثیرات آن بر سوریه 

ترکیه با اجرای پروژه آناتولی جنوب شرقی (GAP)، شامل ساخت ۲۲ سد و ۱۹ نیروگاه برق‌آبی بر روی رودهای دجله و فرات، کنترل قابل‌ توجهی بر منابع آبی منطقه به‌ دست آورده است. این پروژه‌ها باعث کاهش ۴۰ درصدی جریان آب رود فرات به سوریه شده‌اند. کاهش سطح آب، علاوه بر تاثیرات زیست‌محیطی، موجب کاهش تولید برق و تهدید معیشت کشاورزان سوری شده است. 

نفوذ اقتصادی ترکیه در سوریه 

ترکیه با سرمایه‌گذاری در بخش‌های انرژی و معدن سوریه، به‌ ویژه در مناطق شمالی و شرقی، به‌ دنبال تسلط بر منابع استراتژیک این کشور است. حضور شرکت‌های ترکیه‌ای در پروژه‌های بازسازی، علاوه بر ایجاد وابستگی اقتصادی، می‌تواند به ابزار نفوذ سیاسی آنکارا در سوریه تبدیل شود. 

ترکیه با بهره‌برداری از نیاز شدید سوریه به انرژی، پروژه‌هایی نظیر خط لوله گاز از کیلیس به حلب و انتقال برق از طریق خطوط ۴۰۰ کیلوولت را آغاز کرده است. این اقدامات، علاوه بر تامین نیازهای فوری سوریه، وابستگی بلندمدت این کشور به ترکیه را افزایش می‌دهد. به گزارش «انرژی‌پرس»، ترکیه با سرمایه‌گذاری در میادین نفت و گاز شمال و شرق سوریه، به‌ دنبال تثبیت حضور اقتصادی خود در این مناطق است. 

تسلط بر بازار و تجارت سوریه 

پس از سقوط رژیم اسد، ترکیه تلاش کرده تا با استفاده از ابزارهایی مانند توافق‌نامه‌های تجارت آزاد، تعرفه‌های گمرکی و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، بازار سوریه را تحت کنترل خود درآورد. این در حالی است که ترکیه با هدف استیلا بر شهرهای کلیدی مانند حلب و لاذقیه، نقشه‌ای برای تسلط بر اقتصاد سوریه ترسیم کرده است. 

بهره‌برداری از خلا قدرت در سوریه 

با کاهش نفوذ ایران و روسیه در سوریه، ترکیه فرصت را مغتنم شمرده تا با حمایت از دولت انتقالی و گروه‌های مسلح متحد، نفوذ خود را در این کشور گسترش دهد. آنکارا با استفاده از این خلا قدرت، در تلاش است تا جایگاه خود را به‌ عنوان بازیگر اصلی در بازسازی سوریه تثبیت کند. 

در مقابل، برخی معتقدند ترکیه با توجه به مرز مشترک و حضور میلیون‌ها پناهجوی سوری، به‌ دنبال کمک به بازسازی سوریه و بازگرداندن ثبات به منطقه است. تامین انرژی و مشارکت در پروژه‌های بازسازی می‌تواند نقش کلیدی در بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی سوریه ایفا کند. 

اما تجربه ترکیه در جمهوری آذربایجان، به‌ ویژه پس از جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰، نمونه روشنی از بهره‌برداری این کشور از خلا قدرت و بحران برای تثبیت نفوذ اقتصادی و سیاسی است. پس از حمایت نظامی از باکو، ترکیه بلافاصله با اعزام شرکت‌های پیمانکاری خود به منطقه، پروژه‌های عظیم بازسازی را در حوزه‌هایی چون حمل‌ونقل، انرژی و زیرساخت‌های شهری آغاز کرد. در نتیجه، اقتصاد محلی به‌ طور فزاینده‌ای به واردات کالا و خدمات ترکیه وابسته شد و آنکارا به یکی از بازیگران کلیدی در ساختار اقتصادی جمهوری آذربایجان بدل شد.

اکنون همین الگو در سوریه نیز در حال تکرار است؛ ترکیه با پیشنهاد سرمایه‌گذاری در انرژی و بازسازی، از نیاز شدید دمشق بهره می‌برد تا نفوذ اقتصادی خود را تحکیم و جایگاه راهبردی‌اش را تثبیت کند. اگر این روند بدون کنترل و نظارت ادامه یابد، استقلال اقتصادی سوریه بیش از پیش در معرض تهدید قرار خواهد گرفت. 

با توجه به شواهد موجود، به‌ نظر می‌رسد ترکیه از توافق‌های انرژی و بازسازی به‌ عنوان ابزاری برای افزایش نفوذ اقتصادی و سیاسی خود در سوریه استفاده می‌کند. در حالی که این اقدامات می‌توانند به بهبود وضعیت زیرساختی سوریه کمک کنند اما وابستگی بیش‌ از حد به ترکیه ممکن است استقلال و حاکمیت ملی سوریه را تهدید کند. بنابراین، ضروری است که دولت سوریه با دقت و هوشیاری، منافع ملی خود را در این همکاری‌ها مدنظر قرار دهد و از تبدیل‌ شدن به تابعی از سیاست‌های منطقه‌ای ترکیه جلوگیری کند.