به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ بازار جهانی غذا دیگر با یک بحران منفرد مواجه نیست. طی چند سال گذشته، همهگیری کرونا، جنگ روسیه و اوکراین، جهش قیمت انرژی، اختلال در زنجیرههای حملونقل و افزایش هزینه نهادههای کشاورزی هر کدام در مقطعی بخشی از معادله امنیت غذایی جهان را تحت تاثیر قرار دادهاند. با این حال، آنچه نیمه دوم سال ۲۰۲۶ را متفاوت میکند، همزمانی این شوکها با یک پدیده اقلیمی قدرتمند است؛ پدیدهای که منشا آن هزاران کیلومتر دورتر از بسیاری از قطبهای تولید غذا قرار دارد اما آثار آن میتواند از مزارع آسیا و آمریکای لاتین تا سفره خانوارهای خاورمیانه امتداد پیدا کند.
النینو در حال حاضر دیگر صرفا یک احتمال در مدلهای اقلیمی نیست. بر اساس دادههای موسسه بینالمللی پژوهشهای اقلیمی دانشگاه کلمبیا، شاخص دمای سطح آب در منطقه Niño ۳.۴ - یک ناحیه اندازهگیری در اقیانوس آرام که دمای آب آن را برای تشخیص النینو بررسی میکنند- در ژوئن به حدود ۱.۵۵ درجه سانتیگراد بالاتر از میانگین رسید و مقدار هفتگی این شاخص در اوایل ژوئیه به حدود ۲ درجه رسید؛ سطحی که نشاندهنده شکلگیری یک النینوی قوی است. مدلهای اقلیمی نیز تداوم این شرایط تا اوایل ۲۰۲۷ را محتمل میدانند.
اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا نیز در آخرین برآوردهای خود اعلام کرده که النینو در سال ۲۰۲۶ تقویت خواهد شد و احتمال وقوع یک رویداد «بسیار قوی» در فاصله اکتبر تا دسامبر به ۸۱ درصد رسیده است. بنابراین مساله اصلی دیگر این نیست که آیا النینو رخ خواهد داد، بلکه شدت آن و نحوه انتقال آثارش به اقتصاد جهانی است. این نکته از منظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد، زیرا بازار غذا برخلاف بسیاری از بازارهای صنعتی نمیتواند به سرعت ظرفیت تولید خود را افزایش دهد. اگر خشکسالی یا بارشهای نامنظم به زمینهای کشاورزی آسیب بزند، جبران آن به فصل زراعی بعدی موکول میشود. در این فاصله، کاهش عرضه میتواند قیمت را بالا ببرد و کشورهایی که ذخایر کافی ندارند، ناچار به رقابت شدیدتر برای خرید در بازار جهانی خواهند شد.
النینو در سادهترین تعریف، دورهای از گرمشدن غیرعادی آبهای سطحی بخشهای مرکزی و شرقی اقیانوس آرام است که الگوهای گردش جو را تغییر میدهد. همین تغییر میتواند بارندگی و دمای هوا را در مناطق مختلف جهان جابهجا کند. به همین دلیل، اثر اقتصادی النینو در یک منطقه الزاما مشابه منطقه دیگر نیست؛ ممکن است یک کشور با خشکسالی مواجه شود و کشوری دیگر بارش بیشتر یا حتی سیلاب را تجربه کند.
اهمیت این پدیده برای بازار غذا از آنجا ناشی میشود که برخی از حساسترین مناطق تولید محصولات کشاورزی جهان در معرض همین تغییرات قرار دارند. جنوب و جنوبشرق آسیا، بخشهایی از آمریکای لاتین، استرالیا و مناطق مختلف آفریقا از جمله مناطقی هستند که الگوی بارش آنها میتواند تحت تاثیر قرار گیرد. یک موسسه نیز در پیشبینی مردادماه خود، احتمال کاهش بارش را برای بخشهایی از شبهقاره هند، سرزمین اصلی جنوبشرق آسیا، شمال آمریکای جنوبی و برخی مناطق استرالیا بالا ارزیابی کرده است.
برنج یکی از مهمترین نقاط آسیبپذیری است. بخش بزرگی از تجارت و تولید این محصول در آسیا متمرکز است و هرگونه اختلال در بارش یا آب آبیاری میتواند تولید را تحت فشار قرار دهد. البته نباید از هماکنون هر کاهش احتمالی تولید را به یک بحران قطعی تبدیل کرد؛ ذخایر بالای برخی کشورها و افزایش بهرهوری کشاورزی طی دو دهه گذشته، ظرفیت مقابله با شوک را نسبت به گذشته افزایش داده است. اتفاقا همین مساله یکی از تفاوتهای ۲۰۲۶ با النینوهای شدید گذشته است. بر اساس گزارشهای جدید بازار، ذخایر جهانی غلات در وضعیت نسبتا مناسبی قرار دارد و کشورهایی مانند هند، چین، روسیه و برزیل نسبت به دهههای گذشته ظرفیت بیشتری برای تامین بازار دارند. افزایش عملکرد در واحد سطح، توسعه آبیاری، استفاده از ارقام مقاوم به خشکی، کشاورزی دقیق و ابزارهای پیشبینی آبوهوا نیز بخشی از ضربه احتمالی را خنثی میکند.
اما این حاشیه امن به معنای مصونیت بازار نیست. به عنوان نمونه، فائو در برآورد ژوئیه خود، تولید جهانی غلات در سال ۲۰۲۶ را حدود ۲.۹۸۳ میلیارد تن پیشبینی کرده که اگرچه دومین رکورد تاریخی محسوب میشود اما حدود ۱.۹ درصد کمتر از رکورد ۲۰۲۵ است. بنابراین بازار در حال ورود به دورهای است که عرضه همچنان بالا است اما روند رشد تولید متوقف شده و همزمان ریسکهای آبوهوایی افزایش یافتهاند.
این وضعیت از نظر اقتصادی بسیار مهم است؛ زیرا برای جهش قیمت الزاما نیازی به کمبود مطلق غذا وجود ندارد. کافی است بازار احساس کند حاشیه ذخایر در حال کاهش است. در چنین شرایطی، کشورها ممکن است خریدهای احتیاطی را افزایش دهند، صادرکنندگان محدودیتهای تجاری اعمال کنند و معاملهگران نیز ریسک آبوهوایی را در قیمتها لحاظ کنند. در نتیجه، انتظارات میتوانند پیش از وقوع کامل خسارت در مزرعه، قیمت کالا را افزایش دهند.
بزرگترین خطر برای اقتصاد جهانی در ۲۰۲۶، خود النینو نیست؛ بلکه ترکیب آن با سایر بحرانهاست. بازار غذا در شرایطی با این پدیده اقلیمی مواجه شده که زنجیره جهانی تامین کود نیز در ماههای گذشته تحت فشار شدید قرار گرفته است. جنگ و اختلال در مسیرهای دریایی خلیج فارس، اهمیت این مساله را دوچندان کرده است.
تنگه هرمز یکی از مسیرهای مهم تجارت جهانی اوره و گوگرد محسوب میشود و اختلال در عبور کشتیها در ماههای نخست جنگ ۲۰۲۶، تجارت کود را به شدت کاهش داد. بر اساس دادههای سازمان تجارت جهانی، قیمت اوره در آوریل از حدود ۴۰۰ دلار به بیش از ۸۵۰ دلار در هر تن رسید؛ هرچند در ژوئن تا حدود ۴۵۳ دلار عقب نشست. قیمت دیآمونیوم فسفات نیز از حدود ۵۸۰ دلار به حدود ۷۷۰ دلار افزایش یافت.
این اعداد صرفا مربوط به بازار نهاده نیستند. کود گرانتر یعنی هزینه بالاتر برای کشاورز و در بسیاری از موارد، کاهش میزان مصرف کود. چنین واکنشی ممکن است در کوتاهمدت هزینه تولید را کنترل کند اما در فصل برداشت میتواند به کاهش عملکرد منجر شود. به عبارت دیگر، شوک کود با تاخیر خود را در بازار غذا نشان میدهد. بانک جهانی نیز در گزارش امنیت غذایی خود هشدار داده که قیمت کود در ۲۰۲۶ میتواند به طور متوسط حدود ۳۱ درصد افزایش یابد و به کمصرفهترین سطح از سال ۲۰۲۲ برسد. همین گزارش تاکید میکند که در صورت تحقق النینو، تولید برنج در برخی مناطق در معرض خطر کاهش قابل توجه قرار خواهد گرفت.
از سوی دیگر، بحران انرژی به طور مستقیم و غیرمستقیم وارد قیمت غذا میشود. کشاورزی مدرن به سوخت برای ماشینآلات، گاز برای تولید کود، برق برای پمپاژ آب، حملونقل برای جابهجایی محصول و انرژی برای فرآوری و نگهداری نیاز دارد. بنابراین حتی اگر خود محصول از نظر فیزیکی کمیاب نشود، افزایش هزینه زنجیره تولید و توزیع میتواند قیمت نهایی را بالا ببرد.
نشانههای این فشار هماکنون در شاخص قیمت مواد غذایی دیده میشود. شاخص قیمت غذای FAO در ژوئیه ۲۰۲۶ به ۱۳۱.۱ واحد رسید؛ بالاترین سطح از ژانویه ۲۰۲۳. قیمت غلات در همان ماه ۳.۴ درصد افزایش یافت و قیمت گندم ۵.۸ درصد بالا رفت. شکر نیز با رشد ۵.۶ درصدی مواجه شد و روغنهای گیاهی ۲ درصد افزایش قیمت داشتند.
این روند نشان میدهد بازار جهانی غذا هنوز وارد یک بحران کمبود تمامعیار نشده اما ترکیب ریسکهای موجود در حال ایجاد یک «حق بیمه بحران» روی قیمت کالاهاست. هرچه احتمال خسارت محصولات بیشتر شود، فاصله میان قیمت فعلی و قیمت تعادلی آینده نیز میتواند بیشتر شود.
مهمترین نکته در تحلیل شرایط فعلی آن است که نباید از النینوی ۲۰۲۶ تصویری آخرالزمانی ساخت. ذخایر جهانی غلات همچنان نسبتا مطلوب است و تولید ۲۰۲۶ نیز در مقایسه تاریخی رقم بالایی محسوب میشود.فائو پیشبینی میکند نسبت ذخایر غلات به مصرف در فصل ۲۰۲۶/۲۷ حدود ۳۱.۷ درصد باقی بماند؛ سطحی که هنوز حاشیه قابل توجهی برای بازار ایجاد میکند. اما همین ذخایر نیز نمیتوانند برای همیشه در برابر چند شوک همزمان مقاومت کنند. اگر النینو شدیدتر از انتظار شود، اگر جنگ و اختلال حملونقل ادامه پیدا کند، اگر قیمت انرژی و کود دوباره جهش کند و اگر کشورهای صادرکننده برای حفاظت از بازار داخلی محدودیتهای صادراتی اعمال کنند، حاشیه امنیت فعلی میتواند با سرعت زیادی کاهش یابد.
برنامه جهانی غذا نیز هشدار داده که النینوی ۲۰۲۶/۲۷ میتواند تا پایان ۲۰۲۷ حدود ۴۹ میلیون نفر دیگر را وارد وضعیت ناامنی غذایی حاد کند. بنابراین مساله اصلی برای دولتها دیگر صرفا خرید گندم و برنج در زمان بحران نیست. سیاست غذایی از ذخیرهسازی هوشمند کالاهای اساسی گرفته تا تنوعبخشی به مبادی واردات، قراردادهای بلندمدت، توسعه کشاورزی کمآببر، اصلاح الگوی کشت و سرمایهگذاری در ارقام مقاوم به گرما و خشکی باید پیش از بحران فعال شود.