به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ بازار جهانی نفت در شرایطی با تداوم محدودیت عرضه مواجه است که اختلال در مسیرهای جایگزین انتقال نفت در منطقه، فشار تازهای بر صادرات کشورهای نفتخیز خلیج فارس وارد کرده است. در این میان، حملات یمن در دریای سرخ، کاهش جریان نفت از مسیرهای دورزننده تنگه هرمز و آسیب به خط لوله شرق–غرب عربستان، ظرفیت ریاض برای انتقال نفت به بندر ینبع و سپس بازارهای جهانی را محدود کرده است. همزمان، آژانس بینالمللی انرژی از کاهش قابل توجه ذخایر جهانی نفت و افزایش فشارهای صعودی بر قیمتها خبر داده است.
آژانس بینالمللی انرژی در تازهترین ارزیابی خود اعلام کرده که جریان نفت از مسیرهای جایگزین تنگه هرمز، پس از رسیدن به اوج ۷.۸ میلیون بشکه در روز در ژوئن، در ماه اوت به ۵.۵ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است. این کاهش پس از تشدید حملات یمن در دریای سرخ رخ داده و سپس آسیب به خط لوله شرق–غرب عربستان در اوایل سپتامبر، محدودیت بیشتری بر همین مسیرهای جایگزین ایجاد کرده است.
مسیرهای جایگزین تنگه هرمز طی ماههای گذشته نقش مهمی در جبران بخشی از اختلال صادرات نفت منطقه داشتهاند. صادرات از بندر ینبع عربستان در دریای سرخ و بندر فجیره امارات در دریای عمان از مجموع ۴.۱ میلیون بشکه در روز در فوریه به رکورد ۷.۸ میلیون بشکه در روز در ژوئن افزایش یافت. با این حال، حملات یمن در دریای سرخ باعث شد جریان نفت از این مسیرها در ماه اوت به ۵.۵ میلیون بشکه در روز کاهش پیدا کند. به این ترتیب، مسیری که قرار بود بخشی از فشار واردشده بر صادرات نفت منطقه را جبران کند، خود با محدودیت مواجه شد.
آژانس بینالمللی انرژی برآورد میکند افزایش صادرات از مسیرهای جایگزین در مجموع بیش از ۵۰۰ میلیون بشکه، معادل حدود ۲.۸ میلیون بشکه در روز، از کاهش عرضه ناشی از اختلال در مسیر هرمز را جبران کرده است؛ اما حملات به زیرساخت انتقال نفت عربستان این ظرفیت جبرانی را نیز محدود کرده است.
یکی از مهمترین تحولات اخیر در بازار نفت، آسیب به خط لوله شرق–غرب عربستان است؛ خطی به طول حدود ۱۲۰۰ کیلومتر که نفت تولیدشده در شرق عربستان را به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل میکند و به این کشور امکان میدهد بخشی از نفت خود را بدون عبور از تنگه هرمز به بازارهای جهانی برساند. توقف این خط لوله، در صورت طولانی شدن، میتواند صادرات نفت عربستان را با کاهش قابل توجه مواجه کند و بر اساس برآورد منابع بازار، تا حدود ۴ درصد عرضه جهانی نفت را در معرض خطر قرار دهد. ذخایر موجود برای حفظ صادرات در بنادر مرتبط نیز محدود گزارش شده و منابع صنعتی مدت ۵ تا ۷ روز را برای برخی ذخایر صادراتی مطرح کردهاند.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که خط لوله شرق–غرب در ماههای گذشته به یکی از مهمترین مسیرهای دور زدن تنگه هرمز برای عربستان تبدیل شده بود. بنابراین، آسیب به این زیرساخت عملا بخشی از ظرفیت جایگزین صادرات نفت عربستان را نیز تحت فشار قرار داده است.
بندر ینبع در ماههای اخیر اهمیت بیشتری برای صادرات نفت عربستان پیدا کرده است؛ زیرا با محدود شدن برخی مسیرهای انتقال نفت از خلیج فارس، این بندر به یکی از مسیرهای اصلی انتقال نفت عربستان به بازارهای خارجی تبدیل شده است.
گزارشهای منتشرشده در روزهای اخیر نیز از توقف یا اختلال در بارگیری نفت در ینبع پس از آسیب به خط لوله شرق–غرب خبر دادهاند که در نتیجه، فشار بر ظرفیت ذخیرهسازی و صادرات نفت عربستان افزایش یافته است. این وضعیت نشان میدهد محدودیت عرضه نفت دیگر صرفا به یک مسیر دریایی محدود نیست؛ بلکه مجموعهای از مسیرهای انتقال در منطقه، از تنگههای دریایی تا خطوط لوله و بنادر صادراتی، همزمان تحت فشار قرار گرفتهاند.
در چنین شرایطی، اهمیت تنگه هرمز برای بازار جهانی نفت بیش از گذشته نمایان میشود. طبق دادههای آژانس بینالمللی انرژی، در سال ۲۰۲۵ به طور متوسط حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی در روز از تنگه هرمز عبور کرده که معادل حدود ۲۵ درصد تجارت دریایی نفت جهان بوده است.
همچنین در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۱۵ میلیون بشکه در روز نفت خام، معادل حدود ۳۴ درصد تجارت جهانی نفت خام، از این آبراه عبور کرده است. حدود ۸۰ درصد نفت عبوری از هرمز مقصد کشورهای آسیایی داشته و چین و هند ۴۴ درصد این صادرات را دریافت کردهاند.
این ارقام نشان میدهد هرمز صرفا یک مسیر صادراتی برای کشورهای حاشیه خلیج فارس نیست، بلکه یکی از مهمترین شریانهای انرژی جهان محسوب میشود. از همین رو، هرگونه تغییر در جریان عبور نفت از این آبراه میتواند بازارهای نفت، پالایش، حملونقل و حتی تورم جهانی را تحت تاثیر قرار دهد.
بر اساس برآورد آژانس بینالمللی انرژی، ظرفیت موجود برای انتقال نفت از مسیرهای جایگزین تنگه هرمز حدود ۳.۵ تا ۵.۵ میلیون بشکه در روز است. این ظرفیت عمدتا از خطوط انتقال عربستان به دریای سرخ و خط لوله امارات به فجیره تشکیل میشود.
خط لوله شرق–غرب عربستان در حالت طراحی ظرفیت ۵ میلیون بشکه در روز داشته و شرکت آرامکو در سال ۲۰۲۵ از افزایش ظرفیت آن به ۷ میلیون بشکه در روز خبر داده بود؛ هرچند آژانس تاکید کرده است که پایداری جریان در این سطح هنوز بهطور کامل آزمایش نشده است. در اوایل ۲۰۲۶ حدود ۲ میلیون بشکه در روز از ظرفیت این خط مورد استفاده قرار میگرفت و بین ۳ تا ۵ میلیون بشکه در روز ظرفیت اضافی، بسته به شرایط عملیاتی و ظرفیت صادراتی سواحل غربی عربستان، باقی مانده بود.
اکنون آسیب به این خط لوله و اختلال در مسیر دریای سرخ، عملا بخش مهمی از ظرفیت جایگزین را تحت فشار قرار داده است؛ موضوعی که انعطافپذیری بازار نفت برای جبران اختلالات منطقهای را کاهش میدهد.
در کنار مسیرهای جایگزین، بخشی از کسری عرضه نفت خلیج فارس از طریق افزایش تولید کشورهای خارج از منطقه جبران شده است. آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرده است که تولیدکنندگان خارج از خلیج فارس از زمان آغاز بحران در مجموع ۴۲۰ میلیون بشکه، معادل ۲.۳ میلیون بشکه در روز، به عرضه نفت افزودهاند.
افزایش تولید در فاصله فوریه تا اوت شامل ۵۲۰ هزار بشکه در روز در آمریکا، ۴۷۰ هزار بشکه در روز در برزیل، ۴۴۰ هزار بشکه در روز در قزاقستان، ۳۰۰ هزار بشکه در روز در ونزوئلا و ۲۰۰ هزار بشکه در روز در نیجریه بوده است. همچنین عرضه جهانی سوختهای زیستی در این دوره به صورت فصلی ۸۹۰ هزار بشکه در روز افزایش یافته است.
از سوی دیگر، افزایش قیمتها و محدودیت عرضه باعث کاهش قابل توجه مصرف نفت شده است. برآورد آژانس نشان میدهد تقاضای جهانی نفت طی شش ماه گذشته به طور متوسط ۵.۸ میلیون بشکه در روز کمتر از فوریه بوده و کاهش تجمعی تقاضا در این دوره از یک میلیارد بشکه فراتر رفته است.
چین بیشترین کاهش را تجربه کرده است؛ به طوری که تقاضای ظاهری این کشور در شش ماه گذشته ۱.۷ میلیون بشکه در روز کمتر از فوریه و ۱.۱ میلیون بشکه در روز کمتر از مدت مشابه سال قبل بوده است.
واردات نفت خام دریایی چین نیز از ۱۱.۵ میلیون بشکه در روز در فوریه به ۶ میلیون بشکه در روز در ژوئن کاهش یافته است.
در سهماهه دوم ۲۰۲۶ نیز تقاضای جهانی نفت ۵.۳ میلیون بشکه در روز نسبت به مدت مشابه سال قبل کاهش یافت؛ نخستین افت سهماههای از زمان همهگیری کرونا بوده است. در این میان مصرف گازوئیل ۱.۲ میلیون بشکه در روز و مجموع تحویل نفتا، LPG و اتان ۱.۸ میلیون بشکه در روز کاهش داشته است. آژانس اکنون انتظار دارد تقاضای جهانی نفت در کل سال ۲۰۲۶ حدود ۲.۵ میلیون بشکه در روز کاهش پیدا کند که حدود ۸۰ درصد آن مربوط به خاورمیانه و آسیا خواهد بود.
با وجود افزایش تولید در خارج از منطقه و افت تقاضا، ذخایر جهانی نفت نیز به سرعت در حال کاهش است. طبق گزارش آژانس بینالمللی انرژی، موجودیهای جهانی نفت طی شش ماه گذشته با نرخ بیسابقه ۲.۸ میلیون بشکه در روز کاهش یافته و ذخایر مشاهدهشده اکنون حدود ۵۰۷ میلیون بشکه کمتر از آغاز بحران است. کشورهای عضو آژانس نیز بیش از ۳۰۰ میلیون بشکه از ذخایر اضطراری خود را در قالب اقدام جمعی اعلامشده در ۱۱ مارس آزاد کردهاند.
برآیند این تحولات نشان میدهد بازار جهانی نفت با یک اختلال تکمسیره مواجه نیست. از یک سو جریان نفت از خلیج فارس نسبت به شرایط پیش از بحران کاهش یافته و از سوی دیگر، مسیرهایی که برای دور زدن محدودیتهای دریایی مورد استفاده قرار گرفته بودند، با حملات و آسیب به زیرساختهای انتقال نفت عربستان با محدودیت مواجه شدهاند.
در این میان، حملات یمن در دریای سرخ جریان نفت از مسیرهای جایگزین را کاهش داده و آسیب به خط لوله شرق–غرب عربستان نیز فشار بر بندر ینبع را افزایش داده است. آژانس بینالمللی انرژی نیز تصریح کرده که حملات به این خط لوله، جریانهای مسیرهای دورزننده را بیش از گذشته محدود کرده است.
در نتیجه، ظرفیت جایگزین برای انتقال نفت منطقه محدودتر شده و همزمان ذخایر جهانی نیز در حال کاهش است؛ وضعیتی که میتواند حساسیت بازار نفت به هرگونه اختلال جدید در مسیرهای صادراتی را افزایش دهد. از این منظر، تنگه هرمز همچنان یکی از مهمترین شریانهای انرژی جهان باقی مانده و تحولات اخیر در دریای سرخ، خط لوله شرق–غرب عربستان و بندر ینبع نشان میدهد که جایگزین کردن کامل ظرفیت این آبراه برای بازار جهانی نفت آسان نیست.