انسداد تنگه باب‌المندب شوک جدیدی به بازار انرژی وارد می‌کند

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ هم‌زمان با ادامه تنش‌های نظامی میان ایران و آمریکا، دریای سرخ به کانون تازه مساله انرژی جهان تبدیل شده است. اعلام محاصره کشتی‌های سعودی در تنگه باب‌المندب از سوی نیروهای یمن، در شرایطی که تنگه هرمز نیز پیش‌تر با اختلال مواجه شده، نگرانی‌ها درباره امنیت عرضه نفت، افزایش قیمت سوخت، تشدید بحران پالایش و حتی کند شدن رشد اقتصاد جهانی را به بالاترین سطح در ماه‌های اخیر رسانده است. 

بازار جهانی نفت که هنوز از تبعات اختلال در تنگه هرمز خارج نشده بود اما اکنون با بحرانی تازه در دریای سرخ روبه‌رو شده است. نیروهای یمن اعلام کرده‌اند کشتی‌های سعودی را که قصد عبور از تنگه باب‌المندب را دارند هدف محاصره قرار خواهند داد؛ اقدامی که مسیر اصلی صادرات نفت عربستان از ساحل غربی این کشور را با تهدید جدی مواجه کرده است. پس از بسته شدن تنگه هرمز در جریان جنگ، بندر ینبع عربستان در ساحل دریای سرخ به مهم‌ترین پایانه صادرات نفت این کشور تبدیل شد. بر اساس داده‌های شرکت تحلیلی «کپلر»، عربستان از ماه مارس تاکنون روزانه حدود ۵ میلیون بشکه نفت از این مسیر صادر کرده که بیش از دو برابر سطح صادرات پیش از آغاز جنگ است و نزدیک به ۸۰ درصد این محموله‌ها نیز از تنگه باب‌المندب عبور کرده‌اند.

تغییر مسیر نفتکش‌ها؛ افزایش هزینه و زمان حمل

با افزایش تهدیدهای امنیتی در باب‌المندب، بسیاری از نفتکش‌ها ناچار شده‌اند مسیرهای طولانی‌تر و پرهزینه‌تری را انتخاب کنند. بخشی از کشتی‌ها به جای عبور مستقیم از دریای سرخ، از کانال سوئز وارد مدیترانه شده و سپس با دور زدن قاره آفریقا راهی بازارهای آسیایی می‌شوند. این تغییر مسیر فقط به افزایش مسافت محدود نمی‌شود. نفتکش‌های غول‌پیکر به دلیل محدودیت عمق کانال سوئز نمی‌توانند با ظرفیت کامل از این آبراه عبور کنند و ناچارند بخشی از محموله خود را در جنوب کانال تخلیه کرده و پس از عبور، مجددا در نزدیکی اسکندریه بارگیری کنند. 

در مجموع، این فرآیند حداقل چهار هفته به زمان معمول حمل هر محموله اضافه می‌کند؛ موضوعی که علاوه بر افزایش هزینه حمل‌ونقل، هزینه بیمه و کرایه کشتی‌ها را نیز به شدت بالا برده است.

صنعت پالایش؛ حلقه آسیب‌پذیر بحران

کارشناسان معتقدند بزرگ‌ترین قربانی اختلال‌های جدید، صنعت پالایش نفت خواهد بود. پالایشگاه‌های آسیایی در ماه‌های گذشته به دلیل محدودیت عرضه نفت خام با کاهش تولید روبه‌رو شدند و فقط پس از آتش‌بس موقت میان ایران و آمریکا در ۱۷ ژوئن نشانه‌هایی از بهبود در عملکرد آن‌ها مشاهده شد. در چین، بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان، نرخ پالایش در ماه ژوئن نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۲۵ حدود ۱۸ درصد کاهش یافت و به پایین‌ترین سطح از زمان همه‌گیری کرونا در مارس ۲۰۲۰ رسید. دولت چین برای مدیریت بازار داخلی، واردات نفت خام و صادرات فرآورده‌های نفتی را نیز کاهش داد تا از ذخایر خود محافظت کند. اما با بازگشت تنش‌ها و عبور قیمت نفت از ۹۰ دلار در هر بشکه، روند احیای پالایشگاه‌ها بار دیگر در معرض توقف قرار گرفته است. 

هم‌زمان با بحران خاورمیانه، حملات پهپادی اوکراین به زیرساخت‌های انرژی روسیه نیز ظرفیت پالایش این کشور را کاهش داده است. این وضعیت روسیه را وادار به محدود کردن صادرات دیزل کرده و یکی دیگر از منابع مهم تامین سوخت جهان را از بازار خارج کرده است. در نتیجه، بازار فرآورده‌های نفتی بیش از خود نفت خام تحت فشار قرار گرفته است. 

از زمان آغاز جنگ، قیمت بنزین آمریکا و گازوئیل اروپا حدود ۶۵ درصد افزایش یافته، در حالی که قیمت نفت خام برنت حدود ۳۰ درصد رشد کرده است. هم‌زمان، حاشیه سود پالایش گازوئیل نیز به رکوردهای تاریخی رسیده که نشان‌دهنده کمبود شدید فرآورده‌های پالایش‌شده در مقایسه با نفت خام است.

کاهش مصرف سوخت؛ نشانه‌ای از افت فعالیت اقتصادی

بررسی‌ها نشان می‌دهد افزایش قیمت انرژی، الگوی مصرف جهانی را نیز تغییر داده است. برآوردهای آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) نشان می‌دهد تقاضای جهانی نفت در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۵ درصد کاهش یافته و به ۹۹.۱ میلیون بشکه در روز رسیده است. 

در چین، مصرف گازوئیل در ماه مه ۱۰ درصد کاهش یافته است. مصرف بنزین نیز ۵ درصد افت کرده و تقاضای خوراک صنایع پتروشیمی ۱۷ درصد کمتر شده است. در اروپا نیز مصرف گازوئیل در ماه مه با ۵.۷ درصد کاهش به حدود ۴.۵ میلیون بشکه در روز رسیده است.

اقتصاددانان معتقدند کاهش مصرف سوخت معمولا یکی از نخستین نشانه‌های افت فعالیت‌های اقتصادی است؛ زیرا در کوتاه‌مدت، صنایع و مصرف‌کنندگان راهی جز کاهش مصرف در برابر افزایش شدید قیمت‌ها ندارند.

ذخایر نفت جهان رو به کاهش است

یکی دیگر از نگرانی‌های مهم بازار، کاهش تدریجی ذخایر راهبردی و تجاری نفت در جهان است. در ماه‌های ابتدایی، کشورهای مختلف با استفاده از ذخایر استراتژیک توانستند بخشی از کاهش عرضه نفت خاورمیانه را جبران کنند اما ادامه اختلال‌ها موجب شده این ذخایر به مرور کاهش یابد و ظرفیت مقابله با شوک‌های جدید محدودتر شود. به اعتقاد تحلیلگران، هم‌زمانی اختلال در تنگه هرمز و باب‌المندب می‌تواند توان بازار جهانی برای سازگاری با بحران‌های ژئوپلیتیکی را به مرز خود برساند؛ زیرا این دو آبراه مهم‌ترین مسیرهای انتقال نفت خاورمیانه به بازارهای جهانی محسوب می‌شوند.

هشدار درباره رشد اقتصاد جهانی

پیامدهای مساله انرژی فقط به بازار نفت محدود نمی‌شود. ایندرمیت گیل، اقتصاددان ارشد بانک جهانی هشدار داده که ادامه درگیری‌ها می‌تواند رشد اقتصاد جهانی در سال ۲۰۲۶ را از ۲.۹ درصد به حدود ۱.۳ درصد کاهش دهد. هرچند برخی کشورها مانند هند تلاش کرده‌اند با افزایش پالایش نفت روسیه بخشی از کمبود عرضه را جبران کنند اما کارشناسان معتقدند هرچه مسیرهای انتقال نفت بیشتر مسدود شوند، هزینه جابه‌جایی انرژی افزایش یافته و فشار بر اقتصاد جهانی سنگین‌تر خواهد شد.

چشم‌انداز بازار

مجموعه تحولات اخیر نشان می‌دهد بحران انرژی وارد مرحله‌ای تازه شده است؛ مرحله‌ای که دیگر فقط به اختلال در یک مسیر دریایی محدود نیست و هم‌زمان دو گلوگاه اصلی صادرات نفت جهان را درگیر کرده است. ادامه این وضعیت می‌تواند علاوه بر افزایش هزینه حمل‌ونقل و بیمه، قیمت سوخت را در بازارهای جهانی بیش از پیش افزایش دهد، حاشیه سود پالایشگاه‌ها را دستخوش نوسان کند، ذخایر راهبردی کشورها را کاهش دهد و در نهایت رشد اقتصادی جهان را با تهدیدی جدی مواجه سازد. از این‌رو بسیاری از تحلیلگران معتقدند بازار نفت در ماه‌های آینده بیش از هر زمان دیگری به تحولات ژئوپلیتیکی خاورمیانه و امنیت مسیرهای کشتیرانی وابسته خواهد بود.