به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ مقابله با قاچاق سوخت، بدون تحمیل هزینه‌های تازه به مصرف‌کنندگان داخلی، یکی از چالش‌های مهم سیاست‌گذاری انرژی در ایران است؛ چالشی که دولت می‌تواند برای مدیریت آن به افزایش قیمت متوسل شود یا با استفاده از ابزارهای نظارتی، مسیرهای سواستفاده از شبکه توزیع را محدود کند. طرح آزمایشی شناسه‌دار کردن تراکنش‌های کارت اضطراری جایگاه‌های سوخت در تهران، در مسیر اجرا قرار دارد و با هدف افزایش شفافیت مصرف بنزین، ساماندهی استفاده از کارت‌های جایگاه و نظارت دقیق‌تر بر توزیع سوخت اجرا می‌شود.
اهمیت این طرح در آن است که آیا می‌توان بدون گران کردن بنزین برای میلیون‌ها مصرف‌کننده، اطلاعات دقیق‌تری از نحوه مصرف به دست آورد و خروج غیرقانونی سوخت از شبکه رسمی را دشوارتر کرد؟ شناسه‌دار شدن تراکنش‌ها یکی از راهکارهای اجرایی برای پاسخ به این پرسش است؛ هرچند میزان موفقیت آن به نتایج اجرای آزمایشی و کیفیت اطلاعات ثبت‌شده بستگی دارد.
بنزین در ایران با صرف منابع قابل توجه برای تولید، پالایش، انتقال و توزیع به دست مصرف‌کنندگان می‌رسد. اختلاف قیمت سوخت در داخل و برخی بازارهای پیرامونی نیز می‌تواند انگیزه انتقال غیرقانونی آن را افزایش دهد. در چنین شرایطی، مقابله با قاچاق تنها به میزان تولید یا اقدامات انتظامی و مرزی محدود نیست و شناخت دقیق مسیر توزیع و الگوهای مصرف نیز اهمیت دارد. برآوردهایی از قاچاق روزانه ۲۵ تا ۳۰ میلیون لیتر سوخت مطرح شده؛ رقمی که ضرورت استفاده از ابزارهای موثرتر برای کنترل جریان سوخت را نشان می‌دهد. زمانی که اطلاعات کافی درباره استفاده‌کننده، محل و زمان سوخت‌گیری وجود نداشته باشد، شناسایی الگوهای غیرعادی و بررسی موارد مشکوک دشوارتر می‌شود. ثبت دقیق‌تر تراکنش‌ها می‌تواند امکان تحلیل داده‌ها و شناسایی مسیرهای احتمالی خروج سوخت از شبکه رسمی را افزایش دهد.
از این منظر، شناسه‌دار شدن تراکنش‌های کارت اضطراری را باید اقدامی برای تکمیل نظارت بر توزیع سوخت دانست؛ اقدامی که هدف آن، فراتر از ثبت یک تراکنش، فراهم کردن اطلاعات قابل استفاده برای مدیریت مصرف و مقابله با تخلفات احتمالی است.
کارت اضطراری جایگاه برای مواقعی در نظر گرفته شده که رانندگان امکان استفاده از کارت سوخت شخصی خود را ندارند. بنابراین، هدف طرح جدید حذف این کارت‌ها نیست، بلکه ساماندهی استفاده از آن‌ها و افزایش شفافیت در فرآیند سوخت‌گیری است. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده درباره طرح، حدود ۴۰ درصد سوخت‌گیری‌ها از طریق کارت اضطراری جایگاه‌ها انجام می‌شود. این سهم قابل توجه، اهمیت نظارت بر عملکرد کارت‌هایی را نشان می‌دهد که برای تسهیل دسترسی به سوخت در نظر گرفته شده‌اند.
نبود اطلاعات کافی درباره استفاده‌کنندگان و جزئیات تراکنش‌ها، امکان تحلیل دقیق مصرف را محدود می‌کند. همچنین در برخی موارد، نحوه مدیریت کارت‌های اضطراری در جایگاه‌ها زمینه نارضایتی رانندگان را فراهم کرده است. ثبت و شناسه‌دار شدن تراکنش‌ها می‌تواند به شفاف‌تر شدن این فرآیند کمک کند، با دسترسی به اطلاعات سوخت‌گیری، امکان بررسی عملکرد جایگاه‌ها افزایش می‌یابد و نظارت از گزارش‌های موردی به سمت تحلیل داده‌ها حرکت می‌کند. در نتیجه، این سازوکار علاوه بر کنترل مصرف، ظرفیت بهبود نظم در دسترسی مردم به سوخت را نیز دارد.
طرح آزمایشی تهران در راستای اجرای جز یک بند «ب» ماده ۴۶ قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت و بند یک راهبرد ششم برنامه جامع تامین و تخصیص حامل‌های انرژی شبکه حمل‌ونقل کشور دنبال می‌شود. همچنین جز سه بند «ث» قانون بودجه سال ۱۴۰۳، وزارت نفت را مکلف کرده تمهیداتی اتخاذ کند تا حداقل ۹۵ درصد خودروهای بنزین‌سوز و نفت‌گازسوز صرفا از کارت سوخت مختص خودرو استفاده کنند. در چارچوب طرح جدید، تراکنش‌های انجام‌شده با کارت اضطراری جایگاه به‌گونه‌ای ثبت و شناسه‌دار می‌شوند که امکان بررسی اطلاعات سوخت‌گیری و ارتباط دادن آن با مصرف‌کننده فراهم شود. ایجاد پروفایل سوخت برای هر فرد و تحلیل اطلاعات تراکنش‌ها از ظرفیت‌های پیش‌بینی‌شده در این سامانه است.
بر اساس سازوکار اعلام‌شده، اطلاعات خرید بنزین هر فرد بر مبنای کد ملی ثبت می‌شود و امکان رصد میزان خرید در جایگاه‌های مختلف فراهم خواهد شد. داده‌های جمع‌آوری‌شده در سامانه قرار می‌گیرند تا شرکت مربوط بتواند اطلاعات مربوط به خرید و مصرف را بررسی کند. این اطلاعات در صورت تکمیل زیرساخت‌ها و اجرای موثر طرح، می‌تواند برای شناسایی رفتارهای غیرعادی و بررسی موارد مشکوک به کار گرفته شود. البته تحقق این امکان به تصمیم‌گیری‌های بعدی و ضوابط اجرایی بستگی دارد و نباید آن را به معنای اعمال قطعی محدودیت در مرحله آزمایشی دانست.
اجرای آزمایشی در تهران فرصتی برای بررسی عملکرد سامانه، کیفیت ثبت اطلاعات و نحوه خدمت‌رسانی در جایگاه‌ها فراهم می‌کند. نتایج این مرحله می‌تواند مبنایی برای شناسایی مشکلات اجرایی و اصلاح فرآیندها پیش از گسترش احتمالی طرح باشد.
یکی از موضوعات مهم در اجرای طرح، تاثیر مراحل جدید ثبت اطلاعات بر زمان سوخت‌گیری است. اضافه شدن فرآیندهای ثبت و شناسه‌دار کردن تراکنش‌ها ممکن است در برخی جایگاه‌ها، به‌ویژه در ساعات پرتردد، زمان بیشتری از رانندگان بگیرد. با این حال ارزیابی طرح نباید صرفا به سرعت سوخت‌گیری محدود شود؛ بلکه باید مشخص شود این تغییر تا چه اندازه به ساماندهی کارت‌های اضطراری و بهبود نظارت بر توزیع سوخت کمک می‌کند.
هر تغییر در فرآیندی که روزانه شمار زیادی از شهروندان با آن سروکار دارند، به هماهنگی میان سامانه‌ها، تجهیزات جایگاه‌ها و کارکنان نیاز دارد. مرحله آزمایشی می‌تواند گلوگاه‌های اجرایی را مشخص کند و زمینه اصلاح فرآیندها را فراهم سازد تا ثبت دقیق اطلاعات با ارائه سریع خدمات همراه باشد. در واقع برای ارزیابی عملکرد طرح، شاخص‌هایی مانند مدت‌زمان سوخت‌گیری، میزان دسترسی مردم به کارت اضطراری، تعداد تراکنش‌های ثبت‌شده و کیفیت اطلاعات به‌دست‌آمده باید در کنار یکدیگر بررسی شوند. هدف آن است که افزایش شفافیت به دشوارتر شدن دسترسی شهروندان به بنزین منجر نشود و نظارت بیشتر با خدمت‌رسانی منظم‌تر همراه باشد.
یکی از ظرفیت‌های سامانه جدید، کمک به شناسایی الگوهای غیرعادی عرضه و مصرف سوخت، به‌ویژه در مناطق مرزی است. ثبت اطلاعات مربوط به محل، زمان و میزان سوخت‌گیری می‌تواند امکان بررسی هدفمندتر موارد مشکوک را فراهم کند. البته مشاهده یک الگوی متفاوت به‌تنهایی به معنای اثبات قاچاق نیست اما می‌تواند مبنایی برای بررسی‌های تکمیلی باشد. ارتباط دادن اطلاعات سوخت‌گیری با تراکنش‌های بانکی نیز، در صورت فراهم بودن زیرساخت‌ها و رعایت ضوابط مربوط، می‌تواند تصویر دقیق‌تری از فرآیند عرضه و مصرف ارائه دهد. چنین اطلاعاتی به سیاست‌گذار کمک می‌کند به جای اتکا به برآوردهای کلی، تصمیم‌های خود را بر داده‌های واقعی استوار کند.
از سوی دیگر، داده‌های سامانه می‌توانند در مدیریت تقاضای گروه‌های مختلف، از جمله سکوهای اینترنتی، خودروهای امدادی و وسایل نقلیه خدمت‌رسان، مورد استفاده قرار گیرند. تخصیص سوخت متناسب با عملکرد و نیاز این گروه‌ها به اطلاعات قابل اتکا نیاز دارد؛ اطلاعاتی که امکان شناخت الگوی مصرف و ارزیابی نیاز واقعی را فراهم کند. در صورت اجرای موثر طرح، شفافیت بیشتر می‌تواند به محدود شدن سواستفاده از کارت‌های اضطراری و هدایت بهتر سوخت به سمت مصرف‌کنندگان واقعی کمک کند.