اقتصاد معاصر-محمدطاهر رحیمی، کارشناس اقتصادی: جنگ علیه ایران برخلاف تصور برخی سیاستمداران آمریکایی، صرفا یک رویارویی نظامی در خاورمیانه نیست؛ پیامدهای این جنگ می‌تواند تا قلب نظام مالی آمریکا و تالارهای معاملاتی وال‌استریت گسترش پیدا کند. اهمیت راهبردی تنگه هرمز دقیقا در همین نقطه آشکار می‌شود؛ جایی که می‌تواند ساختار بازارهای مالی آمریکا را تحت فشار قرار دهد.
در واقع، ایران با استفاده از موقعیت ژئوپلیتیکی خود در یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان، این ظرفیت را دارد که هزینه‌های اقتصادی جنگ را از جغرافیای خاورمیانه فراتر ببرد و به بازیگران اقتصادی و مالی آمریکا منتقل کند. این مساله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم بازار سهام آمریکا در سال‌های اخیر به ارزش‌گذاری‌های بسیار بالایی رسیده و بخش قابل توجهی از ارزش آن به شرکت‌های بزرگ فناوری و هوش مصنوعی وابسته شده است.
ریزش‌های سنگین اخیر بازار سهام آمریکا نشان داد که این بازار تا چه اندازه در برابر تغییر انتظارات اقتصادی و مالی آسیب‌پذیر است. در معاملات پنج‌شنبه ۵ نوامبر ۲۰۲۶، شاخص S&P ۵۰۰ حدود ۴.۴ درصد و نزدک کامپوزیت حدود ۵.۵ درصد سقوط کردند. شاخص داوجونز نیز با افت ۳.۴ درصدی مواجه شد. این اتفاق در شرایطی رخ داد که نگرانی‌ها درباره ارزش‌گذاری شرکت‌های هوش مصنوعی و پایداری سرمایه‌گذاری‌های عظیم در این صنعت افزایش یافته بود اما مساله اصلی صرفا ریزش روزانه شاخص‌ها نیست؛ بلکه ساختار ارزش‌گذاری بازار سهام آمریکاست که برای درک این موضوع، دو شاخص اقتصادی اهمیت ویژه‌ای دارند.
نخست، نسبت ارزش بازار سهام به تولید ناخالص داخلی یا شاخص بافت (Buffett Indicator) است. این شاخص ارزش کل بازار سهام را با ارزش سالانه کالاها و خدمات تولیدشده در اقتصاد مقایسه می‌کند. نسبت مذکور در برخی برآوردهای نوامبر ۲۰۲۶ به محدوده ۲۵۵ تا ۲۸۱ درصد رسیده است؛ سطحی که به‌مراتب از اوج ثبت شده این شاخص در دوران حباب دات‌کام در سال ۲۰۰۰، یعنی حدود ۱۴۳ تا ۱۸۳ درصد بر اساس برخی سری‌های آماری، فراتر می‌رود.
معنای این وضعیت آن است که ارزش بازار سهام آمریکا چند برابر ارزش تولید سالانه اقتصاد این کشور شده است. به بیان ساده، اگر تمام کالاها و خدمات تولیدی آمریکا را در طول یک سال به فروش برسانیم، ارزش حاصل همچنان با ارزش کل بازار سهام فاصله قابل توجهی خواهد داشت. البته GDP و ارزش بازار سهام دو مفهوم متفاوت‌اند و مقایسه آن‌ها به‌تنهایی اثبات‌کننده حباب نیست؛ اما چنین فاصله‌ای یک هشدار جدی درباره سطح ارزش‌گذاری دارایی‌های مالی محسوب می‌شود.
شاخص دوم، نسبت ارزش بازار سهام به نقدینگی یا M2 است. بر اساس برخی محاسبات، این نسبت به حدود ۳۵۰ درصد رسیده است، به عبارت دیگر، ارزش بازار سهام آمریکا بیش از ۴.۵ برابر حجم نقدینگی این کشور است. بنابراین، حتی اگر کل نقدینگی موجود در اقتصاد آمریکا را برای خرید سهام اختصاص دهیم، باز هم برای خرید تمام بازار به منابع مالی بیشتری نیاز خواهیم داشت. این شاخص نیز در کنار نسبت ارزش بازار به GDP نشان می‌دهد که ارزش‌گذاری بازار سرمایه تا چه اندازه از مقیاس‌های پولی و اقتصادی فاصله گرفته است.
اهمیت اقدام ایران در تنگه هرمز از آنجا ناشی می‌شود که هرگونه اختلال در انتقال انرژی از این گذرگاه می‌تواند به افزایش قیمت نفت و در پی آن، تشدید فشارهای تورمی بر اقتصاد آمریکا منجر شود. افزایش قیمت نفت به معنای افزایش هزینه بنزین، گازوئیل، حمل‌ونقل، تولید صنعتی و توزیع کالاهاست. این هزینه‌ها به‌تدریج به قیمت نهایی کالاها و خدمات منتقل می‌شوند و می‌توانند انتظارات تورمی را تشدید کنند. در چنین شرایطی، فدرال رزرو برای کاهش نرخ بهره با محدودیت بیشتری مواجه خواهد شد؛ زیرا کاهش نرخ بهره در شرایطی که شوک انرژی همچنان تورم‌زا است، می‌تواند به تثبیت انتظارات تورمی منجر شود. حتی اگر نرخ سیاستی فدرال رزرو تغییر نکند، افزایش انتظارات تورمی می‌تواند بازده اوراق خزانه‌داری آمریکا و هزینه تامین مالی در بازار را افزایش دهد.
این اتفاق برای بازار سهام اهمیت تعیین کننده‌ای دارد، هنگامی که بازده اوراق قرضه دولتی افزایش پیدا می‌کند، سرمایه‌گذاران می‌توانند با پذیرش ریسک کمتر، بازدهی جذاب‌تری از اوراق خزانه‌داری دریافت کنند. در نتیجه، جذابیت نسبی سهام کاهش می‌یابد و انگیزه انتقال سرمایه از بازار سهام به بازار اوراق قرضه بیشتر می‌شود.
از سوی دیگر، افزایش نرخ بهره باعث بالا رفتن نرخ تنزیل جریان نقدی آینده شرکت‌ها می‌شود. در نتیجه ارزش فعلی سودهایی که سرمایه‌گذاران انتظار دارند شرکت‌ها در سال‌های آینده کسب کنند، کاهش پیدا می‌کند. این مساله به‌خصوص برای شرکت‌هایی که بخش بزرگی از ارزش‌گذاری آن‌ها مبتنی بر سودهای آینده است، خطرناک خواهد بود.
یکی از ویژگی‌های بازار سهام آمریکا، تمرکز بخش بزرگی از ارزش آن بر شرکت‌های فناوری و هوش مصنوعی مانند انویدیا، مایکروسافت، آمازون، آلفابت، متا و اوراکل است. این شرکت‌ها برای توسعه مراکز داده، خرید پردازنده‌های پیشرفته، تامین برق و گسترش زیرساخت‌های پردازشی به سرمایه‌گذاری‌های بسیار سنگین نیاز دارند. بخشی از این سرمایه‌گذاری‌ها از محل جریان نقدی شرکت‌ها تامین می‌شود اما بخش دیگری به بازار بدهی و انتشار اوراق قرضه وابسته است.
بنابراین، افزایش نرخ بهره می‌تواند این شرکت‌ها را از دو جهت تحت فشار قرار دهد. نخست، هزینه استقراض و تامین مالی پروژه‌های جدید افزایش پیدا می‌کند و دوم، ارزش فعلی درآمدهای مورد انتظار آن‌ها کاهش می‌یابد. اگر بازده سرمایه‌گذاری‌های عظیم هوش مصنوعی نیز نتواند انتظارات بازار را برآورده کند، ریسک کاهش سودآوری و بازنگری در ارزش‌گذاری این شرکت‌ها تشدید خواهد شد.
در چنین شرایطی، بازار سهام آمریکا ممکن است هم‌زمان با دو شوک کاهش ارزش‌گذاری به دلیل افزایش نرخ تنزیل و کاهش انتظارات سودآوری به دلیل افزایش هزینه سرمایه مواجه شود. با توجه به وزن بالای شرکت‌های فناوری در شاخص‌های اصلی بورس آمریکا، چنین اتفاقی می‌تواند به سقوط گسترده‌تر بازار منجر شود.
اهمیت تنگه هرمز را نباید صرفا در میزان نفت عبوری یا درآمدهای انرژی محدود کرد. قدرت راهبردی این گذرگاه در توانایی انتقال شوک از بازار انرژی به ساختار اقتصاد جهانی است. اختلال پایدار در عرضه نفت می‌تواند انتظارات تورمی را افزایش دهد، هزینه سرمایه را بالا ببرد، جذابیت نسبی اوراق قرضه را تقویت کند و ارزش‌گذاری شرکت‌های بزرگ فناوری را تحت فشار قرار دهد.
بازار سهام آمریکا با نسبت‌های بالای ارزش بازار به GDP و نقدینگی، در کنار تمرکز قابل توجه بر شرکت‌های هوش مصنوعی، با آسیب‌پذیری‌های مهمی مواجه است. در چنین شرایطی، شوک انرژی ناشی از بحران تنگه هرمز می‌تواند به عاملی برای تشدید این آسیب‌پذیری‌ها و حتی تسریع ترکیدن حباب احتمالی بازار سهام تبدیل شود.
البته سقوط بازار سهام قطعی نیست؛ اما واقعیت این است که تنگه هرمز ظرفیت انتقال هزینه‌های جنگ به مهم‌ترین مراکز اقتصادی و مالی آمریکا را دارد. گاهی قدرت ژئوپلیتیکی یک کشور نه فقط در میدان نبرد، بلکه در توانایی آن برای تغییر محاسبات نرخ بهره، هزینه سرمایه و ارزش دارایی‌های بزرگ‌ترین اقتصاد جهان آشکار می‌شود.