به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ با گسترش هوش مصنوعی، توسعه مراکز داده و دیجیتالی شدن بخش‌های مختلف اقتصاد، تراشه‌های نیمه‌رسانا به یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های فناوری جهان تبدیل شده‌اند. قطعاتی کوچک که امروز نقشی تعیین‌کننده در عملکرد تلفن‌های همراه، خودروهای هوشمند، تجهیزات پزشکی، سامانه‌های ارتباطی، صنایع دفاعی و به‌ویژه فناوری‌های پیشرفته هوش مصنوعی دارند.
افزایش تقاضا برای توان پردازشی، رقابت بر سر دسترسی به تراشه‌های پیشرفته را وارد مرحله تازه‌ای کرده است؛ رقابتی که دیگر صرفا میان شرکت‌های فناوری جریان ندارد و به یکی از محورهای مهم سیاست صنعتی، امنیت ملی و مناسبات ژئوپلیتیکی قدرت‌های بزرگ تبدیل شده است.
در این میان، شرکت‌هایی مانند انویدیا با توسعه پردازنده‌های گرافیکی مورد استفاده در سامانه‌های هوش مصنوعی، نقش برجسته‌ای در شکل‌گیری بازار جدید تراشه‌ها ایفا می‌کنند. با این حال، اهمیت صنعت نیمه‌رسانا فراتر از عملکرد یک شرکت یا تولید یک محصول خاص است؛ چراکه دسترسی به فناوری طراحی و ساخت تراشه، به یکی از عوامل تعیین‌کننده قدرت اقتصادی و فناورانه کشورها تبدیل شده است.
تقریبا تمام فناوری‌های دیجیتال امروزی به نوعی از تراشه‌ها وابسته هستند. از پردازنده‌های تلفن همراه و رایانه‌ها گرفته تا تجهیزات مخابراتی، خودروهای مدرن، ماهواره‌ها و ابررایانه‌ها، همگی برای فعالیت به نیمه‌رساناها نیاز دارند.
اهمیت این قطعات زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم عملکرد بسیاری از صنایع مدرن مستقیما به قدرت پردازش، سرعت انتقال داده و بهره‌وری انرژی تراشه‌ها وابسته است. به همین دلیل، هرگونه اختلال در تولید یا عرضه نیمه‌رساناها می‌تواند زنجیره‌ای از پیامدهای اقتصادی را در صنایع مختلف ایجاد کند. در واقع، تراشه‌ها دیگر صرفا قطعاتی برای تکمیل محصولات الکترونیکی نیستند؛ بلکه به زیرساختی اساسی برای فعالیت اقتصاد دیجیتال تبدیل شده‌اند.
یکی از مهم‌ترین عوامل افزایش اهمیت صنعت تراشه در سال‌های اخیر، توسعه هوش مصنوعی و به ویژه مدل‌های هوش مصنوعی مولد است. آموزش مدل‌های بزرگ هوش مصنوعی مستلزم انجام حجم عظیمی از محاسبات ریاضی و پردازش هم‌زمان داده‌هاست. این فرایند به سخت‌افزاری نیاز دارد که بتواند عملیات پیچیده را با سرعت بالا و مصرف انرژی قابل مدیریت انجام دهد.
در این میان، تفاوت میان پردازنده‌های مرکزی (CPU) و پردازنده‌های گرافیکی (GPU) اهمیت پیدا می‌کند. پردازنده‌های مرکزی برای اجرای طیف گسترده‌ای از وظایف و مدیریت عملیات عمومی رایانه طراحی شده‌اند؛ درحالی‌که پردازنده‌های گرافیکی به دلیل برخورداری از تعداد زیادی واحد محاسباتی، توانایی بالایی در اجرای هم‌زمان عملیات دارند. همین ویژگی باعث شده است GPUها به یکی از مهم‌ترین ابزارهای آموزش و اجرای مدل‌های یادگیری عمیق تبدیل شوند.
البته زیرساخت هوش مصنوعی فقط به GPU محدود نیست و حافظه‌های پرسرعت، شبکه‌های ارتباطی، تجهیزات ذخیره‌سازی و سیستم‌های مدیریت انرژی نیز در عملکرد مراکز داده نقش اساسی دارند. با افزایش ابعاد مدل‌های هوش مصنوعی و رشد استفاده عمومی از این فناوری، تقاضا برای تراشه‌های قدرتمند نیز افزایش یافته است. این روند باعث شده است تولیدکنندگان نیمه‌رسانا در مرکز یکی از مهم‌ترین بازارهای فناوری جهان قرار بگیرند.
در میان شرکت‌های فعال در صنعت نیمه‌رسانا، انویدیا به یکی از مهم‌ترین بازیگران بازار پردازنده‌های مورد استفاده در هوش مصنوعی تبدیل شده است. این شرکت که فعالیت خود را با تمرکز بر پردازنده‌های گرافیکی آغاز کرد، با توسعه سخت‌افزار و نرم‌افزارهای تخصصی، جایگاه مهمی در زیرساخت محاسباتی هوش مصنوعی به دست آورده است.
یکی از مزیت‌های مهم انویدیا، فقط به قدرت پردازنده‌های گرافیکی آن محدود نمی‌شود. اکوسیستم نرم‌افزاری این شرکت، از جمله پلتفرم CUDA، به توسعه‌دهندگان امکان می‌دهد از ظرفیت پردازشی GPUها برای اجرای محاسبات پیچیده استفاده کنند. ترکیب سخت‌افزار قدرتمند، ابزارهای نرم‌افزاری و شبکه گسترده توسعه‌دهندگان، مزیت رقابتی قابل توجهی برای این شرکت ایجاد کرده است.
با این حال، بازار تراشه‌های هوش مصنوعی فقط در اختیار انویدیا نیست. شرکت‌هایی مانند AMD و تولیدکنندگان تراشه‌های اختصاصی نیز در تلاش هستند سهم بیشتری از این بازار به دست آورند. همچنین شرکت‌های بزرگ فناوری به توسعه پردازنده‌های اختصاصی خود برای کاهش هزینه‌ها و وابستگی به تامین‌کنندگان خارجی روی آورده‌اند. این رقابت نشان می‌دهد که آینده صنعت هوش مصنوعی تا حد زیادی به توانایی شرکت‌ها در طراحی و تامین سخت‌افزارهای پردازشی پیشرفته وابسته خواهد بود.
یکی از دلایل اهمیت راهبردی نیمه‌رساناها، پیچیدگی زنجیره تولید آن‌هاست. برخلاف بسیاری از صنایع، تولید تراشه به مجموعه‌ای از فناوری‌ها، تجهیزات تخصصی، مواد اولیه و دانش فنی پیشرفته نیاز دارد. فرایند تولید معمولا از طراحی تراشه آغاز می‌شود و سپس مراحل مختلفی مانند آماده‌سازی ویفر سیلیکونی، لیتوگرافی، لایه‌نشانی، حکاکی، ساخت اتصالات، آزمایش و بسته‌بندی را در بر می‌گیرد.
در این زنجیره، شرکت‌های مختلفی نقش دارند، برخی در زمینه طراحی تراشه فعالیت می‌کنند، برخی تجهیزات ساخت را تولید می‌کنند و گروهی دیگر مسوولیت تولید قراردادی نیمه‌رساناها را بر عهده دارند. برای مثال، شرکت‌هایی مانند TSMC و سامسونگ از بازیگران مهم تولید قراردادی تراشه هستند و شرکت‌هایی مانند ASML در تامین تجهیزات پیشرفته لیتوگرافی نقش کلیدی دارند.
این تقسیم کار جهانی، صنعت نیمه‌رسانا را به زنجیره‌ای پیچیده و به‌شدت به‌هم‌پیوسته تبدیل کرده است؛ زنجیره‌ای که اختلال در هر بخش آن می‌تواند بر عرضه محصولات در سطح جهانی اثر بگذارد. از سوی دیگر، ساخت کارخانه‌های پیشرفته تولید تراشه به سرمایه‌گذاری بسیار سنگین، نیروی انسانی متخصص و دسترسی به تجهیزات پیچیده نیاز دارد. همین موضوع باعث شده است ورود به رقابت در بالاترین سطوح این صنعت برای بسیاری از کشورها دشوار باشد.
اهمیت اقتصادی و امنیتی تراشه‌ها باعث شده است این صنعت به یکی از محورهای اصلی رقابت میان قدرت‌های بزرگ تبدیل شود. ایالات متحده با در اختیار داشتن شرکت‌های مهم طراحی تراشه، فناوری‌های نرم‌افزاری و تجهیزات پیشرفته، جایگاه برجسته‌ای در صنعت نیمه‌رسانا دارد. در مقابل، چین نیز با سرمایه‌گذاری گسترده در صنعت داخلی تراشه به دنبال کاهش وابستگی فناوری خود به کشورهای دیگر است.
یکی از مهم‌ترین ابزارهای واشنگتن در این رقابت، اعمال محدودیت‌های صادراتی بر دسترسی چین به برخی تراشه‌های پیشرفته و تجهیزات ساخت نیمه‌رساناست.
دولت آمریکا این محدودیت‌ها را با ملاحظات امنیت ملی و جلوگیری از دسترسی به فناوری‌های حساس توجیه می‌کند. در مقابل، این سیاست‌ها شرکت‌های فناوری را با چالش‌های تجاری و محدودیت در دسترسی به برخی بازارهای بین‌المللی مواجه کرده است.
در چنین شرایطی، شرکت‌هایی مانند انویدیا باید میان فرصت‌های اقتصادی بازارهای جهانی و الزامات مقررات صادراتی تعادل برقرار کنند. از سوی دیگر، چین تلاش می‌کند با توسعه ظرفیت‌های داخلی در زمینه طراحی، تولید و بسته‌بندی تراشه، آسیب‌پذیری خود در برابر محدودیت‌های خارجی را کاهش دهد. به این ترتیب، رقابت بر سر تراشه‌ها دیگر فقط رقابتی صنعتی نیست؛ بلکه به بخشی از رقابت ژئوپلیتیکی برای دستیابی به قدرت محاسباتی و استقلال فناوری تبدیل شده است.
یکی دیگر از موضوعات مهم در صنعت تراشه، امنیت زنجیره تامین است. تمرکز بخش قابل‌توجهی از ظرفیت تولید پیشرفته در تعداد محدودی از شرکت‌ها و مناطق جغرافیایی، ریسک‌هایی را برای اقتصاد جهانی ایجاد کرده است. بحران‌های سیاسی، تنش‌های نظامی، محدودیت‌های تجاری، اختلال در حمل‌ونقل و کمبود مواد اولیه می‌توانند روند تولید و عرضه تراشه‌ها را تحت تاثیر قرار دهند.
تجربه کمبود جهانی نیمه‌رساناها در دوران همه‌گیری کرونا نشان داد که اختلال در این صنعت چگونه می‌تواند تولید خودرو، تجهیزات الکترونیکی و محصولات صنعتی را با مشکل مواجه کند. از همین رو، بسیاری از دولت‌ها به دنبال تقویت ظرفیت تولید داخلی، تنوع‌بخشی به منابع تامین و کاهش وابستگی به تعداد محدودی از تولیدکنندگان هستند.
در این میان، امنیت سایبری و حفاظت از اطلاعات فنی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. شرکت‌های فعال در صنعت نیمه‌رسانا با اطلاعات حساس طراحی، فناوری‌های اختصاصی و داده‌های مربوط به مشتریان و شرکای تجاری سروکار دارند. حفاظت از این اطلاعات و اطمینان از امنیت فرایندهای تولید و توزیع، به بخشی از راهبرد امنیتی این صنعت تبدیل شده است.
افزایش تقاضا برای پردازنده‌های پیشرفته، ساختار اقتصادی جدیدی در صنعت هوش مصنوعی ایجاد کرده است. در این ساختار، تولیدکنندگان تراشه، شرکت‌های ارائه دهنده خدمات ابری، اپراتورهای مراکز داده و توسعه دهندگان مدل‌های هوش مصنوعی به یکدیگر وابستگی متقابل دارند.برای مثال، شرکت‌هایی مانند CoreWeave با فراهم کردن زیرساخت‌های پردازشی مبتنی بر GPU، ظرفیت مورد نیاز بسیاری از فعالان حوزه هوش مصنوعی را تامین می‌کنند.
این ارتباطات اقتصادی از یک سو امکان توسعه سریع خدمات هوش مصنوعی را فراهم کرده و از سوی دیگر، هزینه ورود به این بازار را افزایش داده است. شرکت‌هایی که توانایی سرمایه‌گذاری در مراکز داده و تامین پردازنده‌های پیشرفته را دارند، از مزیت رقابتی قابل توجهی برخوردار می‌شوند. در مقابل، کسب‌وکارهای کوچک‌تر ممکن است برای دسترسی به توان محاسباتی مورد نیاز خود به ارائه دهندگان بزرگ زیرساخت وابسته شوند.
این شرایط پرسش‌هایی درباره تمرکز بازار، رقابت‌پذیری و دسترسی برابر به منابع پردازشی ایجاد کرده است. همچنین وابستگی بیش از اندازه به یک گروه محدود از تولیدکنندگان تراشه می‌تواند در صورت بروز اختلال در تولید، افزایش قیمت یا محدودیت عرضه، به یکی از نقاط آسیب‌پذیر اکوسیستم هوش مصنوعی تبدیل شود.
با گسترش هوش مصنوعی و افزایش نیاز صنایع مختلف به پردازش داده، اهمیت تراشه‌ها در سال‌های آینده نیز احتمالا افزایش خواهد یافت. در این میان، رقابت فقط بر سر افزایش قدرت پردازشی نیست؛ بلکه مصرف انرژی، هزینه تولید، سرعت انتقال داده و توانایی ساخت تراشه‌های تخصصی نیز اهمیت بیشتری پیدا خواهند کرد.
توسعه معماری‌های جدید پردازنده، استفاده از تراشه‌های اختصاصی برای کاربردهای هوش مصنوعی، پیشرفت فناوری بسته‌بندی پیشرفته و توسعه حافظه‌های پرسرعت از جمله مسیرهایی هستند که می‌توانند آینده این صنعت را شکل دهند.
از سوی دیگر، تنوع‌بخشی به زنجیره تامین و افزایش ظرفیت تولید در مناطق مختلف جهان به یکی از اولویت‌های دولت‌ها تبدیل شده است. برای کشورها، برخورداری از توانایی طراحی و تولید تراشه نه‌فقط یک مزیت اقتصادی، بلکه عاملی مهم در استقلال فناوری و امنیت زیرساخت‌های حیاتی محسوب می‌شود.
به طور کلی تراشه‌ها در سال‌های اخیر از قطعاتی کوچک در ساختار تجهیزات الکترونیکی به یکی از مهم‌ترین پایه‌های قدرت اقتصادی و فناوری جهان تبدیل شده‌اند. توسعه هوش مصنوعی، گسترش مراکز داده، دیجیتالی شدن صنایع و افزایش نیاز به پردازش اطلاعات، اهمیت این قطعات را بیش از گذشته آشکار کرده است.
در این میان، شرکت‌هایی مانند انویدیا با توسعه پردازنده‌های پیشرفته، نقش مهمی در شکل‌گیری اقتصاد جدید هوش مصنوعی ایفا می‌کنند؛ اما قدرت واقعی این صنعت فقط در اختیار یک شرکت نیست و به مجموعه‌ای از بازیگران فعال در طراحی، تولید، تامین تجهیزات و توسعه فناوری وابسته است.
رقابت آمریکا و چین، محدودیت‌های صادراتی، پیچیدگی زنجیره تامین و تمرکز ظرفیت تولید در مناطق محدود نشان می‌دهد که نیمه‌رساناها دیگر صرفا یک محصول تجاری نیستند، بلکه به یکی از ابزارهای اصلی رقابت اقتصادی و ژئوپلیتیکی تبدیل شده‌اند.
در نهایت، آینده اقتصاد دیجیتال تا حد زیادی به این بستگی دارد که جهان چگونه بتواند میان توسعه فناوری، امنیت زنجیره تامین، رقابت اقتصادی و دسترسی پایدار به منابع پردازشی تعادل برقرار کند. در جهانی که قدرت پردازش به یکی از عوامل تعیین‌کننده پیشرفت تبدیل شده است، تراشه‌ها دیگر فقط قلب تپنده دستگاه‌های الکترونیکی نیستند؛ بلکه قلب تپنده اقتصاد و قدرت فناوری جهان به شمار می‌روند.