نقش شرکت‌های چندملیتی در توسعه اقتصاد ترکیه

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ ترکیه به عنوان قدرتی میانی در اقتصاد جهانی و به عنوان همسایه و رقیب منطقه‌ای مهم ایران، به‌ طور فزاینده‌ای در زنجیره ارزش جهانی نفوذ کرده‌ است. نقش قابل‌ توجه ترکیه در اقتصاد بین‌المللی، سرمایه‌گذاری‌های خارجی گسترده از طریق حضور و فعالیت شرکت‌های چندملیتی (MNE) در این کشور از مولفه‌های مهم این نفوذ هستند. 

بررسی شاخص میزان سرمایه‌گذاری‌های خارجی به‌ عنوان یکی از ارکان اصلی مشارکت کشورها در زنجیره ارزش جهانی در ترکیه، طی دو دهه گذشته نتایج قابل‌ توجهی به‌ دنبال داشت. این کشور در سال۲۰۲۲ موفق به جذب ۱۳.۱ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی شده‌ که نسبت به سال ۲۰۲۰، افزایش ۷۲ درصدی را به ثبت رسانده است. براساس نمودار زیر، بیشترین سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در سال ۲۰۰۷ اجرایی شده است. 

طبق یافته‌های حاصل‌ شده، از لحاظ بخش‎‌های جذب‌کننده سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی ترکیه، بخش تولید به‌ صورت میانگین، ۳۰ درصد از کل ورودی‌هــای این نوع سرمایه‌گذاری را به خود اختصاص داده است. اصلی‌ترین سرمایه‌گذاران خارجی در ترکیه، کشورهای هلند، ایالات متحده، آلمان و بریتانیا هستند. با این حال تاثیر سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی بر مشارکت در زنجیره ارزش جهانی به‌ الزاماتی چون نوع سرمایه‌گذاری (دوگانه ‌جذب بازار در مقابل ارتقا کارایی)، بخش مورد نظر و سیاست‌های داخلی برای تسهیل ارتباط میان شرکت‌های خارجی و تامین‌کنندگان داخلی بستگی دارد. 

در این راستا شرکت‌های چندملیتی متعددی با ادغام عمیق و پایدار در زنجیره ارزش جهانی، در ترکیه مستقر هستند که اغلب بخش‌هایی از زنجیره‌های ارزش خود را در آن گسترش داده و به‌ واسطه تامین مواد اولیه با بهای تمام‌شده کمتر، محصولات نهایی خود را با هزینه عملیاتی پایین‌تر به‌ صورت جهانی توزیع می‌کنند. از طرف دیگر این شرکت‌ها و بنگاه‌های اقتصادی برای ترکیه مزایایی چون اتصال به شبکه‌های تولید بین‌المللی، انتقال فناوری‌های پیشرفته و شیوه‌های کارآمدتر مدیریت، توسعه مهارت‌های جدید تولید و بازرگانی، افزایش سطح رقابت‌پذیری بین تولیدکنندگان داخلی و بهبود تراز تجاری را به همراه دارند. 

البته ناگفته نماند که بهره‌گیری از موقعیت راهبردی ترکیه، نیروی کار ماهر و دسترسی به بازارهای منطقه‌ای، متغیرهای انگیزه‌بخش اثرگذاری برای سرمایه‌گذاران مستقیم خارجی و شرکت‌های چندملیتی به‌ منظور فعالیت در این کشور محسوب می‌شود. در ادامه مهم‌ترین عرصه‌های حضور شرکت‌های چندملیتی در اقتصاد ترکیه تشریح شده‌ است. 

خودروسازی: شرکت‌های چندملیتی بزرگ مانند فورد، تویوتا، رنو و هیوندای با راه‌اندازی کارخانه‌های تولیدی در ترکیه به جایگاه این کشور، به‌ عنوان تولیدکننده پیش‌رو در حوزه خودرو و قطعات خودرو کمک شایانی کرده‌اند. در این مسیر تنیدگـی صنعت خودروسازی ترکیه در زنجیره‌های ارزش جهانی، محرک قابل توجهی برای رشد و رقابت‌پذیری بین‌المللی آن به‌ شمار می‌رود. 

شرکت‌های چندملیتی به‌ وسیله بسترسازی و تسهیلگری در ارتقا مراحل مختلف زنجیره تولید خودروسازی ترکیه، جایگاه آن را در ساخت قطعات، مونتاژ نهایی و صادرات به‌ عنوان یک بازیگر اثرگذار این صنعت در سطح جهانی تثبیت کرده‌اند. 

در سال ۲۰۲۳، صنعت خودروسازی ترکیه با دستیابی به ۳۵ میلیارد دلار فروش بین‌المللی، رکورد صادرات خود را شکست و به‌ دلیل تولید ۱،۳۵۲،۶۴۸ دستگاه خودرو موتوری، جایگاه دوازدهمین تولیدکننده‌ بزرگ خودرو در دنیا را کسب کرد. عمق بالای ادغام صنعت خودروسازی ترکیه در بازار اتحادیه اروپا، به‌ واسطه فعالیت شرکت‌های فیات، رنو و هیوندای حائز اهمیت است. بر این اساس مقصد صادراتی ۶۷.۹ درصد از محصولات تولیدی این کشور، اتحادیه اروپا محسوب می‌شود. 

ماشین‌آلات و لوازم الکترونیکی: شرکت‌های چندملیتی مانند زیمنس، بوش و ال‌جی در ترکیه فعالیت داشته و در تولید ماشین‌آلات، تجهیزات الکتریکی و لوازم الکترونیکی مصرفی مشارکت ویژه‌ای دارند. بخش‌های ماشین‌آلات و لوازم الکترونیکی در سال ۲۰۱۱، به‌ ترتیب با ۲۷.۴ و ۳۱.۸ درصد، بالاترین سطوح محتوای ارزش افزوده خارجی را در صادرات این کشور تصاحب کردند که نشان‌دهنده ادغام این صنعت ترکیه‌ای در زنجیره ارزش جهانی است. 

شرکت زیمنس با سرمایه‌گذاری قابل توجه در ترکیه و فعالیت ۱۷ مرکز تولیدی، از جمله تجهیزات تولید بـرق، لوازم خانگی و فناوری سلامت در ایـن کشور حضور دارد. بوش با داشتن ۱۸ شعبه در ترکیه، قطعات خودرو، ابزار برقی و لوازم خانگی تولید می‌کند و بیش از ۱۸،۰۰۰ نفر را استخدام کرده است. ال‌جی یک مرکز تولید عمده در ترکیه برای لوازم الکترونیکی مصرفی مانند تلویزیون، تهویه مطبوع و لوازم خانگی دارد که به بیش از۳۰ کشور جهان صادرات انجام می‌دهد. شرکت دایکین یک کارخانه تولید سیستم تهویه مطبوع در ترکیه تاسیس کرده‌ که به عنوان بخشی از شبکه تولید منطقه‌ای خود به اتحادیه اروپا صادر می‌کند. 

نساجی و پوشاک: صنعت نساجی و پوشاک ترکیه یکی از ارکان اصلی اقتصاد این کشور محسوب می‌شود که بیش از ۱۸ درصد از صادرات آن را تشکیل می‌دهد. ترکیه دارای صنعت نساجی باسابقه، متنوع و مدرنی است که از توان تولید در کل زنجیره تامین، از مواد اولیه تا محصولات نهایی برخوردار است. شرکت‌های چندملیتی با تامین اجناس از تولیدکنندگان ترک، در زنجیره‌های ارزش جهانی نساجی مشارکت می‌کنند. 

شرکت زارا بخش قابل توجهی از پوشاک خود را از ترکیه تامین می‌کند و از نزدیکی این کشور به اروپا بهره می‌برد. نایک و آدیداس نیز از نیروی کار ماهر و فرآیندهای تولید پیشرفته ترکیه استفاده کرده و بخشی از البسه ورزشی و پوشاک خود را از تولیدکنندگان این کشور تامین می‌کنند. مارکس و اسپنسر با استفاده از نزدیکی ترکیه به بریتانیا و توانایی آن در تولید سریع لباس‌های باکیفت، بخشی از پوشاک خود را از ایـن کشور وارد می‌کنند. لازم به ذکر است شـرکت‌های اروپایی سهمی بیش از ۶۰ درصد از صادرات نساجی و پوشاک ترکیه را در اختیار دارند؛ امری که اهمیت شرکت‌های چندملیتی اروپا در موضوعِ مشارکت ترکیه در زنجیره ارزش نساجی را برجسته می‌کند.