ابعاد ژئواکونومیکی و ژئوپلیتیکی توافقنامه ایران و روسیه

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه و مسعود پزشکیان، رئیس جمهوری اسلامی ایران در ۱۷ ژانویه توافقنامه مشارکت راهبردی جامع بین دو کشور را امضا کردند. البته مشارکت دوجانبه بین روسیه و ایران در همه ابعاد در سال‌های اخیر به طور پیوسته توسعه یافته و در ادامه این رویکرد، برنامه مذکور اهداف بلندپروازانه‌ای را تعیین و دستورالعمل‌هایی را برای تعمیق همکاری‌های دوجانبه در بلندمدت در زمینه‌های سیاسی، تجارت و سرمایه‌گذاری ترسیم می‌کند. 

در متن این سند که در وب‌سایت کرملین منتشر شده، آمده است: «طرف‌ها متعهد به حمایت از همکاری‌های تجاری و اقتصادی در همه زمینه‌های مورد علاقه دوجانبه می‌شوند».

براساس اظهارات ولادیمیر پوتین در کنفرانس مطبوعاتی، امروزه سطح روابط تجاری و اقتصادی و حجم مبادلات مطابق با توانایی‌های روسیه و ایران نیست و باید برای تحقق این ظرفیت، تلاش کرد. بر اساس متن توافق، طرفین مزیت‌های اقتصادی متقابل از جمله سرمایه‌گذاری‌های مشترک، تامین مالی زیرساختی، تسهیل سازوکارهای تجاری، همکاری در بخش بانکی، افزایش مبادله کالاها و خدمات فراهم خواهند کرد. 

همچنین روسیه و ایران برای افزایش همکاری در راستای ایجاد زیرساخت لازم برای پرداخت مدرن و مستقل از کشورهای ثالث توافق کردند. این توافق بر تسویه حساب‌های دوجانبه به ارزهای ملی، تقویت همکاری مستقیم بین بانکی و توزیع محصولات مالی تاکید می‌کند. 

مهم‌ترین جنبه‌های اقتصادی توافقنامه 

دو کشور برای توسعه همکاری در زمینه حمل‌ونقل جاده‌ای، ریلی، هوایی، دریایی و چندوجهی و همچنین آموزش متخصصان در زمینه حمل‌ونقل توافق کردند. یکی از بزرگترین پروژه‌ها در این زمینه ایجاد کریدور شمال-جنوب است که این امکان را فراهم می‌کند تا کالاهای روسیه و ایران به بازارهای کشورهای ثالث ارائه و روابط دوجانبه و مسیرهای ترانزیتی تقویت شوند. 

در صنعت نفت و گاز نیز طرفین از جمله بر توسعه همکاری‌های علمی و فنی، تبادل تجربه و معرفی فناوری‌های پیشرفته و مدرن در زمینه تولید، فرآوری و حمل‌ونقل نفت و گاز توافق کردند. باید توجه داشت که گسترش بخش انرژی دو کشور، تشویق سرمایه‌گذاری در پروژه‌های توسعه‌ای در میادین نفت و گاز و پروژه‌های زیربنایی، برای تضمین امنیت انرژی جهانی و منطقه‌ای مهم هستند.

در این راستا، ولادیمیر پوتین اعلام کرد که کار بر روی یک پروژه بزرگ هسته‌ای مشترک در حال انجام بوده که اجرای آن امنیت انرژی ایران را تقویت خواهد کرد. علاوه بر این، فرصت‌های همکاری در بخش نفت در حال توسعه بوده و ارسال مسائل فنی مربوط به ساخت خط لوله گاز از روسیه به ایران، در حال هماهنگی است. 

همچنین دو کشور همکاری‌های خود را در سازمان‌های منطقه‌ای و سازمان همکاری شانگهای و همچنین روابط تجاری و اقتصادی بین اتحادیه اقتصادی اوراسیا و تهران را ارتقا می‌دهند. بنابراین، انتظار می‌رود که به زودی توافقنامه تجارت آزاد بین ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا اجرایی شود که این امر موجب افزایش روابط تجاری روسیه و ایران خواهد شد. 

در چارچوب این توافق، روسیه و ایران به تقویت صلح و امنیت در منطقه خزر، آسیای مرکزی، قفقاز و خاورمیانه کمک خواهند کرد. دو کشور قصد دارند برای جلوگیری از مداخله در این مناطق و حضور بی‌ثبات‌کننده کشورهای ثالث در آن همکاری کنند. با این حال تبادل نظر در مورد وضعیت سایر مناطق جهان نیز پیش‌بینی شده است. همچنین در متن توافق، طرفین به مسائل مربوط به منطقه خزر توجه ویژه‌ای شده، چون آن‌ها قصد دارند با پایبندی به اصل‌ عدم حضور نیروهای مسلح متعلق به کشورهای غیرساحلی دریای خزر، آن را به منطقه صلح و دوستی تبدیل و امنیت و ثبات را تضمین کنند. 

روسیه و ایران همچنین بر اساس معاهدات بین‌المللی پنج‌جانبه کشورهای حاشیه دریای خزر که فدراسیون روسیه و جمهوری اسلامی ایران عضو آن هستند، به دنبال ارتقا مشارکت چندجانبه کشورهای منطقه برای حل و فصل مسائل مربوط به دریای خزر خواهند بود. این امر می‌تواند در برداشت و صادرات منابع انرژی دریای خزر تاثیرگذار باشد. 

ترویج میراث فرهنگی، گردشگری، هنر و صنایع دستی و افزایش آگاهی مردم از دارایی‌های اجتماعی-فرهنگی و جاذبه‌های گردشگری روسیه و ایران جنبه مهمی از گسترش مبادلات بخش عمومی است. برقراری ارتباط مستقیم بین سازمان‌های گردشگری دو کشور نیز در سند امضاشده، پیش‌بینی شده است. علاوه بر این، طرفین توافق کردند که شرایط مساعدی برای فعالیت در مرکز فرهنگی ایران در مسکو ایجاد کنند. همکاری در این حوزه نیز باعث گسترش اقتصاد گردشگری، به ویژه ایران خواهد شد. 

همکاری در عرصه علمی و آموزشی نیز نادیده گرفته نشد. روسیه و ایران برای اجرای پروژه‌های علمی و فنی مشترک، توسعه ارتباطات مستقیم بین سازمان‌های آموزشی، علمی و افزایش تبادل کارکنان علمی و آموزشی و دانشجویان، اطلاعات علمی و فنی و ادبیات توافق کردند. 

در مجموع، این توافق تقریبا تمام جنبه‌های همکاری از جمله انرژی، لجستیک، تجارت و امنیت را در بر می‌گیرد. یکی از نکات کلیدی، توافق بر سر ساخت دو واحد جدید نیروگاه اتمی بوشهر توسط روس بود که بر اهمیت همکاری انرژی تاکید می‌کند. همچنین پروژه خط ریلی رشت-آستارا در چارچوب کریدور شمال-جنوب در نظر گرفته شد که امکان برقراری ارتباط لجستیکی بین روسیه و ایران را در سراسر خلیج فارس فراهم خواهد کرد. این پروژه‌ها نشان‌دهنده علاقه استراتژیک هر دو طرف در توسعه زیرساخت‌ها هستند. 

دلایل نزدیکی تهران و مسکو 

به باور کارشناسان، نزدیکی دو کشور بیشتر به دلیل تغییر توازن قوا در جهان است. فروپاشی نظام قدیمی روابط بین‌الملل که پس از پایان جنگ سرد پدیدار شد، منجر به شکل‌گیری مراکز جدید قدرت شد. در این راستا تلاش قدرت‌های جدید برای تجدید نظر در قوانین جهانی، به ایجاد اتحادهای جدید کمک می‌کند. روسیه و ایران از جمله کشورهایی هستند که از ایده جهان چندقطبی دفاع می‌کنند. 

در واقع عصر کنونی، دوره شکل‌گیری بلوک‌ها و اتحادهای جدید است که نزدیکی مسکو و تهران را می‌توان پاسخی به فشار کشورهای غربی دانست؛ به طوری که، این احتمال وجود دارد که در آینده تعامل آن‌ها منجر به یک اتحاد تمام عیار نظامی-سیاسی شود. چنین اتحادی می‌تواند به هسته‌ای نیرومند برای اتحاد سایر کشورهای علاقه‌مند به تغییر معماری جهان تبدیل شود. 

همچنین برای روسیه، تقویت روابط با ایران می‌تواند به ابزار مهمی در مذاکرات اوکراین و شکل‌گیری ساختار امنیتی جدید در اروپا تبدیل شود. برای تهران نیز این توافق تحولات ژئوپلیتیکی در غرب آسیا را پوشش و موقعیت آن را تقویت می‌کند. 

بنابراین، نزدیک شدن هر دو کشور یک فرآیند طبیعی است که توسط شرایط بین‌المللی تعیین می‌شود. در نتیجه، مشارکت دو کشور نه فقط راهبردی، بلکه نمادی از مبارزه برای نظم نوین جهانی است. در واقع، محیط ژئوپلیتیک بین‌المللی به سرعت در حال چند قطبی‌ شدن است و نظم جهانی به اصطلاح تک قطبی به رهبری ایالات متحده و شرکای آن برخلاف هیاهوی آنها، در حال محو شدن است.   

ریشه‌های نگرانی غرب 

این توافقنامه نشان می‌دهد که روسیه و ایران برای رویارویی با چالش‌های آینده آماده شده‌اند. همچنین هر دو کشور چارچوب قانونی را برای نزدیک‌تر کردن صنایع، تجارت و بخش دفاعی خود برای یک مشارکت بلندمدت رسمی کرده‌اند. چنین مشارکتی می‌تواند منجر به تلاش‌های مشترک در تحقیق و توسعه، بخش‌های تولید و حتی رزمایش‌های نظامی مشترک نیز شود. 

از همین‌رو، غرب به این معامله با سوءظن می‌نگرد. با این حال نباید فراموش کرد که تحریم‌های غیر موجه غرب علیه ایران و همچنین  روسیه، دو کشور را به هم نزدیک می‌کند. ایرانی‌ها نگران تحریم‌های نفتی خود هستند و روسیه می‌تواند به ایران در ساخت نیروگاه هسته‌ای برای تامین نیازهای انرژی تهران کمک کند.

غرب و متحدان آن انواع سلاح‌های پیشرفته را برای حمله به اهداف نظامی روسیه و همچنین اهداف غیرنظامی در اختیار اوکراین قرار دادند. غرب همچنین به ارائه اطلاعات حیاتی به اوکراین برای هدایت حملات خود ادامه می‌دهد. این ریاکاری برای روسیه و ایران قابل قبول نیست. مسلما هر دو کشور برای مقابله با تهدیدات خود به همکاری قابل توجهی در زمینه اقتصادی و دفاعی نیاز دارند. 

از همین‌رو، رئیس جمهور روسیه، این معاهده را ستود و اعلام کرد که این امر یک پیشرفت واقعی خواهد بود که شرایط مناسبی را برای توسعه پایدار روسیه، ایران و کل منطقه ایجاد می‌کند. باید توجه داشت که تقویت روابط دوجانبه روسیه با کشورهایی مانند ایران، هند، پاکستان و چین برای روسیه بسیار مهم بوده و چنین دیپلماسی فعالی، سنگ بنای چندجانبه‌گرایی و از بین بردن توهم نظام تک‌قطبی است.