پشت‌پرده افزایش قیمت محصولات پروتئینی طی چند ماه اخیر

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در یک دهه اخیر، بیشترین میزان ارز اختصاص‌یافته به واردات کالاهای اساسی از سوی دولت، صرف تامین نهاده‌های دامی شده است، در حالی که ایران همچنان وابستگی ۷۵ درصدی به واردات این محصولات دارد و فقط ۲۵ درصد از نیاز کشور از طریق تولید داخلی تامین می‌شود. 

با وجود اهمیت استراتژیک این محصولات در زنجیره تامین مواد غذایی، چالش‌های متعددی از جمله کمبود ارز، نوسانات قیمت جهانی، سیاست‌های حمایتی ناکارآمد و همچنین تغییرات اقلیمی، دسترسی پایدار به نهاده‌های دامی را با مشکل مواجه کرده است. 

نقش خشکسالی و کمبود منابع آبی در وابستگی به واردات 

یکی از عوامل اصلی وابستگی ایران به واردات نهاده‌های دامی، محدودیت منابع آبی است. تولید محصولاتی مانند ذرت و سویا که نقش کلیدی در تامین خوراک دام و طیور دارند، نیاز به حجم بالایی از آب دارد. با توجه به بحران کم‌آبی که در سال‌های اخیر تشدید شده، امکان توسعه کشت این محصولات در داخل کشور با چالش‌های جدی روبه‌رو است. همین موضوع باعث شده که سیاست‌گذاران به جای تمرکز بر تولید داخلی، به واردات گسترده این نهاده‌ها از کشورهای دیگر روی آورند.

با این حال، این وابستگی پیامدهای اقتصادی سنگینی دارد. هرگونه نوسان در بازارهای جهانی یا مشکلات تامین ارز می‌تواند باعث افزایش قیمت نهاده‌های دامی و در نتیجه رشد قیمت محصولات پروتئینی مانند گوشت قرمز، گوشت مرغ، تخم‌مرغ و لبنیات شود. با این حال در سال جاری، با وجود عدم کمبود نهاده‌های دامی، قیمت این محصولات افزایش چشمگیری داشته که نارضایتی عمومی را به دنبال داشته است. 

نگرانی‌ها درباره تامین نهاده‌های دامی در ماه‌های آینده 

بررسی‌ها نشان می‌دهد که در ماه‌های پایانی سال و ابتدای سال آینده، احتمال کمبود و افزایش قیمت نهاده‌های دامی وجود دارد. این مساله به ‌طور معمول ناشی از تاخیر در تخصیص ارز و روند واردات است. تجربه سال‌های گذشته نشان داده که هرگونه اختلال در این فرایند، می‌تواند موجب برهم خوردن تعادل بازار شود.

بر اساس آمارهای گمرک، در ۱۰ ماه نخست سال جاری، ۱۴.۷۵ میلیون تن نهاده دامی شامل ذرت، کنجاله سویا، جو و دانه سویا به ارزش ۵.۵۳ میلیارد دلار وارد کشور شده است. مقایسه این آمار با سال گذشته نشان می‌دهد که میزان واردات وزنی رشد ۵ درصدی داشته اما از نظر ارزش دلاری، کاهش ۱۳ درصدی را تجربه کرده است.

کاهش واردات ذرت و جو؛ تاثیر بر بازار گوشت و لبنیات 

بررسی جزئیات واردات نشان می‌دهد که در ۱۰ ماهه امسال، ۸.۰۳ میلیون تن ذرت دامی به ارزش ۲.۳۴ میلیارد دلار وارد کشور شده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته از نظر وزنی ۵ درصد و از نظر ارزش دلاری ۲۷ درصد کاهش داشته است. این کاهش در حالی رخ داده که ذرت، یکی از مهم‌ترین نهاده‌های دامی است و هرگونه کمبود یا افزایش قیمت آن می‌تواند بر قیمت تمام‌شده محصولات پروتئینی تاثیر مستقیم بگذارد.

همچنین در این مدت، ۲.۰۷ میلیون تن جو به ارزش ۴۷۴.۷ میلیون دلار وارد شده که در مقایسه با سال گذشته، از نظر وزنی ۲ درصد افزایش اما از نظر ارزش دلاری ۳۳ درصد کاهش داشته است. این موضوع نشان می‌دهد که قیمت جهانی جو کاهش داشته و واردات این محصول نسبت به گذشته با هزینه کمتری انجام شده است. 

افزایش چشمگیر واردات کنجاله سویا؛ راه‌حلی برای کاهش وابستگی؟ 

در مقابل کاهش واردات برخی نهاده‌ها، آمارها نشان می‌دهد که واردات کنجاله سویا رشد چشمگیری داشته است. در ۱۰ ماهه امسال، ۲.۷۶ میلیون تن کنجاله سویا به ارزش ۱.۶۱ میلیارد دلار وارد کشور شده که نسبت به سال گذشته از نظر وزنی ۱۲۰ درصد و از نظر ارزش دلاری ۱۰۲ درصد افزایش یافته است. این موضوع نشان می‌دهد که سیاست‌گذاران به ‌جای واردات دانه سویا، ترجیح داده‌اند کنجاله آماده را وارد کنند که می‌تواند به نفع صنایع دام و طیور کشور باشد.

با این حال، واردات دانه سویا کاهش داشته است. در ۱۰ ماهه سال جاری، ۱.۸۷ میلیون تن دانه سویا به ارزش ۱.۱۰ میلیارد دلار وارد کشور شده که نسبت به سال گذشته ۲۰ درصد کاهش وزنی و ۳۵ درصد کاهش ارزش دلاری داشته است. این مساله نشان می‌دهد که دولت احتمالا در حال تغییر سیاست‌های خود در زمینه تامین خوراک دام و جایگزینی واردات محصولات فرآوری‌شده به جای مواد خام است.

ظرفیت پایین تولید داخل؛ مشکل در مدیریت یا کمبود منابع؟ 

یکی از مسائل مهم در تامین نهاده‌های دامی، ظرفیت پایین تولید داخلی خوراک دام و طیور است. در حال حاضر، ۸۶۶ کارخانه خوراک دام در ایران فعالیت دارند اما فقط با ۳۰ درصد ظرفیت خود کار می‌کنند. این در حالی است که اگر این کارخانجات با تمام ظرفیت فعال باشند، می‌توانند ۳۲ میلیون تن نهاده دامی تولید کنند. اما در حال حاضر، میزان تولید داخلی فقط ۱۲ میلیون تن است.

این موضوع نشان می‌دهد که در کنار مشکلات ارزی و وابستگی به واردات، ضعف در مدیریت و بهره‌برداری از ظرفیت‌های موجود نیز یکی از عوامل اصلی چالش‌های صنعت خوراک دام در ایران است. در حالی که نیاز داخلی کشور به خوراک دام حدود ۱۸ میلیون تن است، همچنان بخش عمده‌ای از این نیاز از طریق واردات تامین می‌شود.

وابستگی به واردات تا چه زمانی ادامه دارد؟ 

نگاهی به آمارها و تحلیل‌ها نشان می‌دهد که وابستگی ایران به واردات نهاده‌های دامی همچنان بالاست و تغییرات اندک در سیاست‌های وارداتی، نتوانسته تا این وابستگی را کاهش دهد. با وجود افزایش واردات کنجاله سویا، کاهش واردات ذرت و جو و مشکلات مربوط به تامین ارز، چشم‌انداز بازار نهاده‌های دامی را همچنان با ابهامات زیادی همراه کرده است. 

اگرچه شرایط اقلیمی و کمبود آب، تولید برخی از نهاده‌ها را در داخل کشور دشوار کرده اما عدم استفاده بهینه از ظرفیت‌های داخلی و ضعف در سیاست‌گذاری‌های حمایتی نیز نقش پررنگی در وابستگی به واردات دارند. برای جلوگیری از نوسانات قیمتی در ماه‌های آینده، دولت باید راهکاری جامع برای تامین ارز، بهبود تولید داخل و مدیریت صحیح واردات ارائه کند. در غیر این صورت، همچنان شاهد افزایش قیمت مواد غذایی و فشار بر معیشت مردم خواهیم بود.