درس‌آموخته‌های بورس شانگهای چین برای ایران

اقتصاد معاصر-حجت بین‌آبادی، پژوهشگر حوزه بودجه و مالی: بورس شانگهایی چین به‌ عنوان بزرگترین بازارمالی غیربانکی قاره آسیا و چهارمین بورس بزرگ جهان، همواره نقش مهمی در اقتصاد این کشور ایفا کرده‌ است. ارزش بازار بورس شانگهای (SSE) در پایان ماه می میلادی ۲۰۲۵ (خرداد۱۴۰۴) به ۷.۴ تریلیون دلار رسید که نسبت به مدت مشابه در سال ۲۰۲۴ رشد ۱۰ درصدی را ثبت کرده‌ است.

براساس داده‌های بانک‌ مرکزی چین، سهم بورس شانگهای از کل میزان تامین مالی اقتصاد چین از ۶.۵ درصد در می ۲۰۱۰ به ۱۱.۴ درصد در می ۲۰۲۵ جهش یافته‌ که به‌ تبع یکی از شریان‌های اصلی تامین‌ مالی در نظام حکمرانی اقتصادی این کشور برشمرده می‌شود. 

مطابق بررسی‌های به عمل آمده، این تحولات ساختاری مثبت، حاصل سه مکانیسم نوین تامین‌ مالی ذیل است: 

بازار STAR: این بازار تخصصی در بورس شانگهای، با هدف حمایت از شرکت‌های فناوری‌محور چینی با مدل کسب‌وکار نوآورانه در ۲۲ ژوئیه ۲۰۱۹ با نیت رقابت مستقیم با نزدک آمریکا (NASDAQ) تاسیس گردید. در این بازار فقط شرکت‌های هایتک فعال در حوزه‌های هوش‌ مصنوعی، نیمه‌هادی، زیست‌فناوری، تجهیزات پیشرفته، انرژی‌های نو و فین‌تک می‌توانند IPO شوند. مکانیزم IPO در این بازار به‌ جای سیستم سنتی تاییدمحور، سیستم ثبت‌محور (Registration-Based System) است که زمان پذیرش شرکت‌ها در آن تقریبا بین ۳ تا ۶ ماه است. 

یکی از نکات قابل‌ توجه بازار STAR، در قوانین و ساختار معاملاتی منحصر به‌ فرد آن است. بدین‌ جهت دامنه نوسان روزانه مثبت و منفی۲۰ درصد است (۲ برابر دامنه نوسان بورس اصلی شانگهای). همچنین امکان معامله در پیش‌گشایش بازار و تسویه حساب سریع‌تر برای خریداران و فروشنگان سهام وجود دارد. همه این شرایط در نهایت منجر به پذیرش بیش از ۵۳۰ شرکت و ارزش بازاری بالغ بر ۱.۲ تریلیون دلار، تا پایان ماه می ۲۰۲۵ شده‌ است. 

اوراق‌ قرضه قابل تبدیل (Convertible Bonds): اوراق‌ قرضه قابل تبدیل به‌ واسطه حق تبدیل به سهام، نرخ سود پایین‌تری نسبت به ابزارهای بدهی معمولی دارند. براین اساس، نرخ سود اسمی این اوراق بین ۰.۸ الی ۲.۳ درصد است اما برای اوراق‌ قرضه شرکتی بین ۳.۵ الی ۵.۸ درصد است که درنهایت منجر به صرفه‌جویی سالانه حداقل ۲.۵ درصدی در نرخ اسمی بهره اوراق قرضه قابل تبدیل می‌شود. همچنین صرفه‌جویی مالیاتی این اوراق در سال ۲۰۲۴ معادل ۵۸۰ میلیون دلار محاسبه شده‌ است. مطابق داده‌های موجود، ارزش بازارِ اوراق قرضه قابل‌ تبدیل در بورس شانگهای ۴۸ میلیارد دلار است که نرخ تبدیل موفق‌شان به سهام (در قیمت‌های بالاتر از ارزش اسمی) بیش از ۶۵ درصد ثبت گردیده‌ است. 

صندوق‌های سرمایه‌گذاری پروژه‌های زیرساختی (C-REITs): این صندوق‌های سرمایه‌گذاری در ژوئن ۲۰۲۱ در بورس شانگهای راه‌اندازی شدند تا با جذب سرمایه عمومی، پروژه‌های زیرساختی کشور چین را تامین مالی کنند. الگوی جهانی آن‌ها، صندوق‌های سرمایه‌گذاری در املاک و مستغلات آمریکا (REITs) است اما با این تفاوت که تمرکز انحصاری بر پروژه‌های زیربنایی چین دارند. دارایی‌های مجاز این صندوق‌های سرمایه‌گذاری پروژه‌های زیرساختی، مشتمل بر جاده‌ها، پل‌ها، انبارهای لجستیک، تصفیه‌خانه‌های آب، انرژی‌های تجدیدپذیر و مراکز داده ۵G است. براساس بررسی‌های به عمل‌ آمده، تعداد این صندوق‌ها به ۳۴ مورد با ارزش بازار ۱۴ میلیارد دلار رسیده‌ است. از مهم‌ترین پروژه‌های زیرساختی این صندوق‌‌های سرمایه‌گذاری می‌توان به شبکه‌ بزرگراهی یانگتسه‌ دلتا، پارک صنعتی شانگهای و بندر شانگهای یانگشان اشاره کرد. 

با توجه به مطالب مطروحه می‌توان رمز موفقیت بورس شانگهای در سالیان اخیر را پیوند دادن ابزارهای مالی‌نوین و پیش‌رو به پروژه‌های مولد و تقویت زیرساخت‌های نظارتی دانست. درادامه مهم‌ترین درس‌آموخته‌های این بورس بزرگ بین‌المللی برای بورس اوراق بهادار تهران تشریح می‌شود که موفقیت اجرای آن‌ها در گرو اراده ساختارهای سیاسی، اصلاح قانون بازار اوراق بهادار مصوب ۱۳۸۴ و همکاری نهادهای دولتی-حاکمیتی است. 

راه‌اندازی بازارهای تخصصی با قوانین منعطف: در این راستا، «بورس فناوری‌های پیشرفته» می‌تواند با هدف IPO ویژه استارتاپ‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان ایجاد شود. معیارهای پذیرش در این بازار باید متفاوت از بورس اوراق بهادار تهران باشد. این معیارها می‌تواند شامل حذف شرط سودآوری‌تاریخی، دارای حداقل ارزش بازار ۵ میلیاردتومانی، رشد درآمد سالانه بیشتر از۳۰ درصد و دامنه نوسان مثبت و منفی۱۰ درصد باشد. 

جذب سرمایه خارجی از طریق ابزارهای ساختاریافته: برنامه‌های سرمایه‌گذاری موسوم به QFII/RQFII، برای بورس شانگهای ۹۰۰ میلیارد دلار سرمایه خارجی جذب کرد. برای بورس اوراق بهادار تهران نیز، طراحی صندوق‌های ETF صادرات‌محور با پشتوانه ذخایر معدنی (مثل مس سرچشمه) و محصولات پتروشیمی به‌ همراه تضمین تسهیلات ارزی برگشت‌پذیر توسط بانک مرکزی و معافیت مالیاتی سود تقسیمی پیشنهاد می‌شود. صندوق CSI China Resources ETF در سنگاپور با ارزش بازار ۱.۴ میلیارد دلار که سرمایه‌گذاری مستقیم در شرکت‌های حوزه منابع طبیعی چین را انجام می‌دهد، نمونه موفق جهانی صندوق‌های ETF صادرات‌محور است. 

پیوند بورس با کلاسترهای صنعتی ملی: بورس شانگهای با تمرکز بر صنعت نیمه‌هادی‌ها،۴۸۰ میلیارد یوان سرمایه جذب کرد. برای بورس اوراق بهادار تهران، ایجاد کلاسترهای بورس-صنعت دارای معافیت مالیات بر ارزش افزوده صادرات در نواحی چون منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس (عسلویه، کنگان وبوشهر) به‌ منظور پذیرش بنگاه‌های اقتصادی با حداقل ۲۰ همت دارایی، به‌ همراه تخصیص ۵ درصد سهام به صندوق توسعه ‌ملی پیشنهاد می‌گردد (کلاسترهای صنعتی به مجموعه‌هایی از بنگاه‌ها و موسسات تجاری اطلاق می‌شود که در یک منطقه جغرافیایی خاص با یکدیگر فعالیت می‌کنند و در زنجیره تامین یا تولید مرتبط هستند). 

حکمرانی شرکتی سخت‌گیرانه: بورس شانگهای در سال ۲۰۲۳ برای شرکت «اورگرانده» به‌ دلیل حسابداری متقلبانه ۱.۲ میلیارد یوان جریمه‌ مالی اعمال کرد. بورس اوراق بهادار تهران، می‌تواند تاسیس «هیات ویژه رسیدگی به تخلفات» با اختیارات تعلیق بلندمدت نمادهای متخلف و جریمه آن‌ها حتی تا ۲۰ درصد ارزش بازار شرکت به‌ همراه استقرار ناظران مستقل ویژه در شرکت‌هایی با ارزش بازار بیش‌ از ۱۰ هزار میلیارد تومان در دستور کار قراردهد. 

صندوق‌های پروژه‌محور زیرساختی (C-REITs): برای بورس اوراق بهادار تهران، راه‌اندازی صندوق‌های پروژ‌ه‌محور متمرکز بر پروژه‌های مهم و نیمه‌تمام جذاب و سودآورِ ملی درحوزه‌هایی چون انرژی‌های تجدیدپذیر (مزارع بادی منجیل/خورشیدی یزد) و ترانزیت (کریدور شمال-جنوب) با الزام توزیع حداقل ۸۵ درصد از درآمدهای‌ عملیاتی پروژه‌ها و معافیت مالیاتی‌های پیشنهاد می‌شود.