جنگ دلاری آمریکا و تعلل دولت در تغییر مسیر تجارت

به گزارش اقتصاد معاصر؛ در شرایطی که دلار به ابزاری جنگی تبدیل شده و مستقیماً علیه مردم ایران به‌کار گرفته می‌شود و وزیر خزانه‌داری آمریکا به‌صراحت می‌گوید که واشنگتن از طریق ایجاد کمبود دلار در ایران، زمینه اعتراض و به‌هم‌ریختگی داخلی را فراهم کرده است، دولت همچنان در تغییر مسیر تأمین کالاهای اساسی دست‌دست می‌کند.

حالا در این وضعیت که حتی قیمت تخم‌مرغ هم وابسته به دلار شده است، برخی فکر می‌کنند دیگر هیچ راه‌حلی وجود ندارد و دولت فقط باید رقم کالابرگ را زیادتر کند که فشار کمتری به مردم وارد شود و ترکش‌های گران شدن دلار به سفره مردم نرسد. 

این در حالی است که گزینه‌ای کم‌هزینه‌تر، رسمی‌تر و قابل اتکاتر روی میز قرار دارد که می‌تواند نقشه جنگی آمریکا از طریق دلار را نقش بر آب کند.

گره ارزی از کجا شروع شد

در حال حاضر ارز مورد نیاز برای تأمین بخش عمده کالاهای اساسی کشور از طریق فروش نفت به چین به‌دست می‌آید. اما مشکل دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود. این ارز به‌جای آنکه مستقیماً در چرخه تأمین کالا استفاده شود از طریق واسطه‌ها و با تبدیل به دلار و یورو، در اختیار واردکنندگان قرار می‌گیرد.

این فرآیند چندمرحله‌ای، هم هزینه مبادله را افزایش می‌دهد و هم باعث هدررفت قابل توجه ارز می‌شود؛ آن هم در شرایطی که دلار خود ابزار فشار دشمن است.

در این نقطه نقش «پترو‌یوان» پررنگ می‌شود. چین به‌صورت هدفمند به‌دنبال آن است که بخشی از بازار معاملات نفت را از دلار به یوان منتقل کند؛ اقدامی که هم وابستگی به دلار را کاهش می‌دهد هم قدرت مالی چین را در نظام پولی جهان افزایش می‌دهد و هم اثر تحریم‌های آمریکا را محدود می‌کند. این سیاست صرفاً در حد شعار نمانده و چین برای آن زیرساخت رسمی تسویه و پرداخت نیز ایجاد کرده است.

شبکه‌ای خارج از سلطه دلار

این زیرساخت شبکه پرداخت بین‌بانکی فرامرزی چین موسوم به CIPS است. در این سازوکار اگر نفت یا کالا با یوان معامله شود تسویه آن می‌تواند از طریق CIPS انجام شود؛ بدون عبور از سیستم‌های دلاری و بدون نیاز به شبکه‌های مالی تحت سلطه غرب.

در حال حاضر حدود ۱۹۰ کشور به این سیستم متصل‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد استفاده از CIPS یک مسیر حاشیه‌ای یا آزمایشی نیست. در چنین چارچوبی ارزی که ایران از محل فروش نفت در چین در اختیار دارد، می‌تواند مستقیماً برای واردات کالاهای اساسی از چین یا سایر کشورهای متصل به این شبکه استفاده شود.

ظرفیت تجاری چین و شرکای ایران

چین نه‌تنها توان تأمین بخش بزرگی از نیازهای اساسی ایران را دارد، بلکه بسیاری از شرکای تجاری ایران نیز به CIPS متصل هستند. این یعنی امکان فروش نفت و خرید کالا از طریق یک شبکه رسمی، بدون واسطه‌های پرهزینه و بدون عبور از کانال‌های مالی تحت سلطه غرب وجود دارد.

با این حال پرسش‌ کلیدی آن است که چرا با وجود شناسایی مسیرهای جایگزین، همچنان تغییر معناداری در شیوه تجارت و پرداخت و تسویه ایران رخ نمی‌دهد؟ پاسخ این پرسش بیش از آنکه فنی یا اقتصادی باشد به نبود اراده در سطح تصمیم‌گیری بازمی‌گردد؛ اراده‌ای که بتواند از چارچوب‌های آشنا اما پرهزینه دل بکند و به مسیرهای جدید اعتماد کند.

مسئله فنی نیست، اراده است

طی سال‌ها تأمین مالی تجارت خارجی ایران به‌طور ساختاری به شبکه‌های مالی غربی و ارزهای مسلطی مانند دلار و یورو گره خورده است. این وابستگی صرفاً یک انتخاب اقتصادی نبوده بلکه به‌تدریج به یک عادت مدیریتی تبدیل شده است عادتی که حتی در شرایط تشدید تحریم و فشار آشکار دشمن نیز کنار گذاشته نشده است.

اما این دلبستگی هزینه‌های پنهان سنگینی دارد. وقتی فروش نفت از مسیرهای غیرمستقیم انجام می‌شود و درآمد آن با تبدیل‌های چندباره به دلار و یورو به چرخه واردات بازمی‌گردد، بخشی از منابع ارزی پیش از رسیدن به کالا از بین می‌رود.

این هدررفت در نهایت خود را در قیمت بالاتر غذا، فشار بیشتر بر سفره مردم و نیاز به سیاست‌های جبرانی پرهزینه مانند کالابرگ نشان می‌دهد. با این حال به‌جای اصلاح ریشه‌ای مسیر، اغلب ترجیح داده می‌شود با مُسکن‌های موقتی تبعات این ساختار معیوب کنترل شود.

بنابراین مسئله اصلی نه نبود راه‌حل است و نه کمبود تجربه جهانی. مسیر جایگزین وجود دارد، ابزار آن فراهم و منافع آن روشن است. آنچه کم‌رنگ است اراده‌ای است که حاضر باشد از وابستگی دیرینه به سیستم مالی غرب عبور کند؛ اراده‌ای که اگر شکل بگیرد می‌تواند هم فشار ارزی را کاهش دهد و هم بخشی از جنگ اقتصادی تحمیل‌شده به مردم را خنثی کند./فارس