اختلال در عرضه جهانی هلیوم پس از جنگ علیه ایران

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ جنگ علیه ایران و پیامدهای آن بر زنجیره‌های تامین جهانی، اکنون فراتر از بازار انرژی رفته و به یکی از منابع حیاتی صنعت فناوری و پزشکی یعنی هلیوم نیز سرایت کرده است. کاهش تولید جهانی این گاز از زمان آغاز درگیری‌ها نگرانی درباره شکل‌گیری کمبود هلیوم را افزایش داده؛ گازی که به‌ عنوان محصول جانبی استخراج گاز طبیعی تولید می‌شود و نقش مهمی در تولید نیمه‌رساناها و عملکرد برخی تجهیزات پیشرفته پزشکی دارد.

منطقه خلیج فارس یکی از صادرکنندگان اصلی هلیوم در جهان به شمار می‌رود. این گاز در فرایند ساخت ریزتراشه‌ها، از جمله تراشه‌هایی که زیرساخت رشد سریع هوش مصنوعی را تشکیل می‌دهند، کاربرد حیاتی دارد. همچنین در بخش پزشکی برای خنک‌سازی آهنرباهای قدرتمند دستگاه‌های تصویربرداری MRI استفاده می‌شود. با گسترش تنش‌ها در منطقه، شرکت‌های فعال در این بازار نسبت به اختلال در عرضه هشدار داده‌اند.

هفته گذشته شرکت آمریکایی Air Liquide USA، از زیرمجموعه‌های گروه فرانسوی Air Liquide، در نامه‌ای به مشتریان خود اعلام شرایط اضطراری کرد و هشدار داد که به دلیل درگیری‌های خاورمیانه ممکن است قادر به اجرای کامل قراردادهای تامین هلیوم نباشد.

متیو ژیار، مدیر عملیات این شرکت در قاره آمریکا گفته است که زنجیره جهانی تامین هلیوم با فشاری قابل توجه روبه‌رو شده و تیم‌های این شرکت در حال جست‌وجوی منابع جایگزین و اولویت‌بندی تامین برای کاربردهای حیاتی هستند.

این هشدار پس از آن مطرح شد که حمله موشکی ایران باعث توقف تولید در مجتمع راس‌لفان قطر، بزرگ‌ترین تاسیسات تولید LNG در جهان، شد. هم‌زمان، محدودیت‌های شدید در تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز نیز صادرات دریایی از منطقه را با مشکل مواجه کرده است؛ مسیری که بخش مهمی از صادرات هلیوم جهان از آن عبور می‌کند.

بازار جهانی هلیوم به‌ شدت متمرکز است. بر اساس داده‌های سازمان زمین‌شناسی آمریکا، قطر حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از تولید جهانی این گاز را تامین می‌کند و پس از ایالات متحده در رتبه دوم قرار دارد. به همین دلیل هرگونه اختلال در تولید یا صادرات این کشور می‌تواند به سرعت بازار جهانی را تحت تاثیر قرار دهد.

اگرچه قیمت هلیوم به‌ طور رسمی و شفاف در بازارهای عمومی اعلام نمی‌شود و اغلب قراردادها به‌ صورت خصوصی میان خریداران و فروشندگان منعقد می‌شود اما شواهد غیررسمی نشان می‌دهد قیمت این گاز از زمان کاهش صادرات خلیج فارس به‌شدت افزایش یافته است.

به گفته کلیف کین، مدیر تجاری شرکت اکتشافی Pulsar Helium، هفته گذشته قراردادی با قیمت هر فوت مکعب ۰.۹۰ دلار منعقد شده که تقریبا سه برابر سطح پیش از جنگ است.

در همین حال، واردکنندگان در کشورهایی مانند کره‌جنوبی که یکی از قطب‌های اصلی صنعت نیمه‌رسانا محسوب می‌شود، به‌ دنبال تامین منابع جایگزین هستند. به گفته کین، شرکت‌ها در این کشور از هر مسیر ممکن برای یافتن هلیوم اقدام می‌کنند.

کاربرد اصلی هلیوم در صنعت نیمه‌رسانا به دلیل رسانایی حرارتی بالای آن است. این گاز در فرایند حکاکی مدارها روی ویفرهای سیلیکونی برای خنک‌سازی استفاده می‌شود و نبود آن می‌تواند مستقیما بر تولید تراشه‌ها تاثیر بگذارد. علاوه بر این، در بخش سلامت نیز هلیوم برای خنک نگه داشتن آهنرباهای ابررسانای دستگاه‌های MRI ضروری است.

به گفته فیلیپ کورنبلوث، تحلیلگر بازار هلیوم، شرکت Air Liquide بیش از ۷۰ درصد هلیوم خود را از قطر تامین می‌کند. همچنین آنیش کاپادیا، بنیان‌گذار شرکت مشاوره انرژی AKAP Energy، برآورد کرده است که حجم هلیوم تولیدی قطر در سال جاری ممکن است نسبت به سال ۲۰۲۵ حدود یک‌سوم کاهش یابد؛ کاهشی که معادل حدود ۱۱ درصد از کل عرضه جهانی سال گذشته خواهد بود.

در پی این وضعیت، برخی تولیدکنندگان نیمه‌رسانا و تجهیزات الکترونیکی در آمریکا و اروپا نیز جست‌وجو برای منابع جدید هلیوم را آغاز کرده‌اند.

تاکایوشی اوراموتو، مدیر شرکت واردکننده Nippon Helium در ژاپن، می‌گوید این شرکت با موجی از درخواست‌ها از سوی تولیدکنندگان تراشه در داخل و خارج ژاپن برای یافتن تامین‌کنندگان جایگزین مواجه شده است.

به گفته وی در حال حاضر عرضه هلیوم از آمریکا به ژاپن کافی است اما اگر شرایط ادامه یابد، طی دو ماه آینده فشار بازار افزایش خواهد یافت.

کارشناسان معتقدند مدت زمان جنگ می‌تواند عامل تعیین‌کننده‌ای در شدت بحران باشد.

کوون سوک‌جون، استاد دانشگاه سونگ‌کیون‌کوان در سئول می‌گوید در صورت کوتاه بودن درگیری‌ها، احتمالا فقط قیمت تراشه‌ها افزایش می‌یابد اما اگر جنگ بیش از سه ماه ادامه پیدا کند، ممکن است تولید نیز با محدودیت روبه‌رو شود.

وی همچنین هشدار داده است که در صورت ایجاد شوک انرژی و ورود اقتصاد جهانی به رکود، چرخه رشد صنعت حافظه‌های نیمه‌رسانا ممکن است زودتر از انتظار به اوج برسد.

یکی دیگر از نقاط ضعف بازار هلیوم، محدود بودن ذخایر کوتاه‌مدت در کارخانه‌هاست. به گفته کارل جکسون، مدیر شرکت مشاوره SSoT در سنگاپور، کارخانه‌های تراشه معمولا فقط دو تا چهار هفته ذخیره هلیوم در اختیار دارند، زیرا عمر نگهداری هلیوم مایع بسیار کوتاه است.

وی هشدار داده است که اختلال در حمل‌ونقل می‌تواند باعث شود برخی شرکت‌ها حتی با وجود قراردادهای رسمی، نتوانند محموله‌های خود را دریافت کنند.

در بخش پزشکی نیز نگرانی‌هایی مطرح شده است. مارک جانسون از دانشکده پزشکی دانشگاه میزوری می‌گوید اگر اختلال در عرضه شدید و طولانی شود، برخی سامانه‌های تصویربرداری پزشکی ممکن است مجبور به توقف فعالیت شوند.

با این حال شرکت Premier Inc که تامین هلیوم برای بیمارستان‌های آمریکا را مدیریت می‌کند اعلام کرده است که در حال حاضر دسترسی به این گاز دچار اختلال جدی نشده و نگرانی اصلی بیشتر به افزایش هزینه‌ها و زمان تحویل مربوط می‌شود.

در همین حال شرکت Siemens Healthineers، تولیدکننده دستگاه‌های MRI، اعلام کرده که برای چنین شرایطی راهبردهای کاهش ریسک در نظر گرفته و در گذشته نیز توانسته موقعیت‌های مشابه را مدیریت کند.

به گفته چندین تحلیلگر، در صورت تشدید بحران احتمالا صنایع نیمه‌رسانا و بخش سلامت به دلیل اهمیت راهبردی خود در اولویت دریافت هلیوم قرار خواهند گرفت. با این حال برخی کارشناسان معتقدند بازار تا حدی از آنچه می‌توانست رخ دهد کمتر آسیب دیده، زیرا پیش از آغاز جنگ عرضه هلیوم در بازار جهانی نسبتا بالا و تقاضا ضعیف‌تر بود.

با وجود این، رخدادهای اخیر بار دیگر آسیب‌پذیری ساختاری بازار هلیوم را آشکار کرده است. کلیف کین می‌گوید بسیاری از خریداران تصور می‌کنند با خرید از دو توزیع‌کننده مختلف، زنجیره تامین خود را متنوع کرده‌اند اما اگر هر دو توزیع‌کننده هلیوم را از یک منبع مانند قطر تامین کنند، در واقع تنوع واقعی وجود ندارد.

بو سیرز، مدیرعامل شرکت Helix Exploration نیز تاکید می‌کند که بازار هلیوم از نظر تعداد منابع تولیدی و ظرفیت عرضه آن‌قدر بزرگ و متنوع نیست که بتواند چنین اختلالاتی را به‌راحتی جذب کند. به گفته وی، عرضه جهانی هلیوم در اختیار تعداد محدودی از منابع قرار دارد و زنجیره تامین آن تقریبا فاقد حاشیه امن است؛ به‌طوری که از مدار خارج شدن هر منبع بزرگ می‌تواند بلافاصله پیامدهای قابل توجهی در بازار ایجاد کند.

در مجموع، اگرچه بازار هلیوم هنوز وارد مرحله بحران کامل نشده است اما جنگ در خلیج فارس بار دیگر شکنندگی زنجیره تامین این گاز راهبردی را آشکار کرده است. تمرکز تولید در چند منبع محدود، وابستگی صنایع پیشرفته به جریان پایدار آن و نبود ذخایر بزرگ در بسیاری از کشورها باعث شده هر اختلال ژئوپلیتیکی به سرعت به بازار جهانی منتقل شود. به همین دلیل تحلیلگران معتقدند اگر تنش‌ها ادامه پیدا کند، دولت‌ها و صنایع بزرگ ناچار خواهند شد به‌ طور جدی به سمت تنوع‌بخشی منابع تامین، سرمایه‌گذاری در پروژه‌های جدید استخراج هلیوم و ایجاد ذخایر استراتژیک حرکت کنند؛ اقدامی که می‌تواند در سال‌های آینده شکل بازار این گاز حیاتی را تغییر دهد.