غریب آشنا

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ روابط تهران-ریاض به طور مداوم یک تاریخ پرتنش و پر فراز و نشیب را پشت سر گذاشته است. در همین راستا روابط سیاسی و اقتصادی بین دو کشور از ابتدا تاکنون را مورد بررسی اجمالی قرار خواهیم داد.

آغاز روابط پر تنش

عربستان سعودی و ایران در سال ۱۳۰۷ پس از امضای معاهده دوستی روابط دیپلماتیک برقرار کردند. این روابط تا سال ۱۳۲۱ ادامه داشت تا این که در این سال یک زائر ایرانی به نام ابوطالب یزدی (افخمی اردکانی) متهم به ریختن استفراغ خود بر کعبه (یا صحن کعبه) شد و توسط حکومت عربستان بلافاصله اعدام شد. ایران اقدام عربستان را محکوم کرده و در سال ۱۳۲۲ روابط دیپلماتیک را قطع کرد.

چهار سال پس از این واقعه در ۱۳۲۶ هیات حسن نیتی از طرف عربستان سعودی جهت تجدید روابط دو کشور وارد ایران شد. این هیات حامل نامه شاه سعودی (برای از سرگیری روابط) به شاه ایران بود که باعث حل اختلافات در همین سال شده و سفیر ایران در مصر مجدد ماموریت سفیر اکرودیته در عربستان سعودی گرفت تا روابط از سر گرفته شود. 

با این حال، روابط ایران با عربستان تا سال ۱۳۳۹ به دلیل تفاوت‌های مذهبی و به رسمیت شناختن اسرائیل توسط ایران، هرگز پررنگ نبود. در سال ۱۳۴۴، مَلک فیصل، شاه سعودی؛ با هدف تحکیم بیشتر روابط دو کشور همسایه به ایران سفر کرد. محمدرضا پهلوی نیز سفر رسمی به عربستان سعودی داشت که در نهایت به حل و فصل مسالمت آمیز بین دو کشور و تاثیر بر منطقه انجامید.

پهلوی در ریاض از تلاش‌های فیصل در زمینه همبستگی اسلامی حمایت کرد و دو کشور در تأسیس نهاد‌های چندملیتی اسلامی از جمله سازمان کنگره جهانی اسلام، اتحادیه جهانی مسلمانان و سازمان کنفرانس اسلامی مشارکت فعال داشتند.

اوپک محل اختلاف

اما روابط ایران و عربستان تا قبل از تشکیل اوپک در چارچوب حفظ دو رژیم سلطنتی، ادعای مشترک حاکمیت دو دولت در مورد حاکمیت بر مسلمانان و دشمنی مشترک هر دو کشور با جمال عبدالناصر خلاصه می‌شد. اما بعد از تشکیل سازمان اوپک، روابط ایران و عربستان از جنبه‌های فوق فراتر رفته و خط مشی سیاسی و اقتصادی را نیز دربر گرفت.  

دو کشور همچنین در زمینه مسائل اوپک، فلسطین و سازمان کنفرانس اسلامی، هماهنگی داشته و هر دو با یک دیدگاه به آمریکا و شوروی می‌نگریستند. دکترین آمریکایی نیز هر دو کشور را به زرادخانه سلاح‌های آمریکایی تبدیل کرده بو که اختلاف دو کشور را به ضرر آمریکا و منافع آن تبدیل می‌کرد. با این حال، اما دوستی بیش از حد این دو کشور نیز برای آمریکا خطری بزرگ محسوب می‌شد.

در سال ۱۳۴۶، عربستان سعودی و ایران قرارداد مرزی امضا کردند که پس از خروج انگلستان مسئولیت اصلی صلح و امنیت در منطقه را بر عهده بگیرند. با این حال، اما روابط دو کشور از اواسط تا اواخر دهه ۱۹۷۰ بدون تنش نبود.

انقلاب اسلامی و افزایش حساسیت‌ها

سیر روابط ایران و عربستان بعد از سقوط حکومت پهلوی فراز و نشیب‌های بسیاری به خود دید. حکومت سعودی در ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی ایران سیاست احتیاط، سکوت و نظارت را در پیش گرفت. اما پس از مدتی، هیاتی بلندپایه به سرپرستی دبیرکل رابطه العالم اسلامی را برای تبریک پیروزی انقلاب اسلامی به ایران فرستاد. ملک خالد در اولین عکس‌العمل خود برپایی حکومت اسلامی را در ایران مقدمه نزدیکی و تفاهم هرچه بیشتر دو کشور خواند.

مقامات عربستان سعودی به دنبال تشکیل دولتی مبتنی بر مذهب شیعه در ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷، ایران را رقیب خود در منطقه تلقی کرده و با آغاز این روند روابط دو کشور نیز در حالت رقابتی ادامه یافت.

ترس مقامات سعودی از انقلاب اسلامی که حامی جنبش‌های آزادی بخش بود، بعد از قیام سلفی‌های تندرو و اشغال مسجدالحرام در ۱۴۰۰ هـ. ق دو چندان شد. بر این اساس عربستان خود را برای مقابله با جمهوری اسلامی و صدور انقلاب آماده کرد. به همین سبب با شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، عربستان با کمک‌های اقتصادی، سیاسی، نظامی و تبلیغاتی خود، در کنار عراق قرار گرفت. مجموع این اقدامات باعث سردی و تیرگی روابط شد و مناسبات دو کشور تا سطح کاردار تنزل پیدا کرد.

دوستی موقت

در سال ۱۳۶۳ حادثه ربوده شدن یک فروند هواپیمای سعودی و فرود آن در فرودگاه مهرآباد و اقدامات مثبت جمهوری اسلامی ایران در پایان دادن به این حادثه، باعث شد روابط دو کشور تا حدودی رو به بهبودی نهد. در همین مرحله از تنش زدایی (۱۳۶۴) سفر وزیر خارجه عربستان به ایران و سفر وزیر خارجه وقت ایران به عربستان رخ داد. این سفر‌ها با هدف بهبود روابط و حل پاره‌ای از مشکلات فی‌مابین، چون حج و جنگ ایران و عراق صورت گرفت اما نتیجه‌ای در پی نداشت. در ۱۳۶۵، عربستان برای فشار بر ایران و با افزایش صدور نفت، قیمت را کاهش داد که به تیرگی مجدد در روابط دو کشور انجامید.

سردی حاکم بر روابط دو کشور و تشدید آن توسط آمریکا با هدایت جریانات منطقه‌ای بر ضد ایران، همچنین شهادت ۴۰۰ تن از حجاج ایرانی در مراسم حج ۱۳۶۶ که اعتراض شدید ایران را به دنبال داشت و در نهایت حمله تظاهرکنندگان تهرانی به سفارت عربستان در تهران ۲۶ مرداد ۱۳۶۶ که به کشته شدن یک دیپلمات سعودی منجر شد، تیرگی روابط دو کشور را به اوج خود رساند.

سرانجام در ششم اردیبهشت ۱۳۶۷ عربستان اقدام به قطع یک جانبه مناسبات سیاسی با ایران کرد و این قطع رابطه حدود سه سال به طول انجامید.

علاوه بر مذاکرات سیاسی در طول سال‌های قطع روابط دو کشور، موضوع پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل توسط ایران گام موثری در تجدید رابطه با عربستان بود. کشور سعودی قبول قطعنامه از سوی ایران را یک اقدام شجاعانه توصیف و از آن استقبال کرد. در این شرایط، جبهه‌گیری مطبوعاتی عربستان علیه جمهوری اسلامی متوقف شد و مَلک فهد شخصا اعلام کرد که با ایران اختلاف غیرقابل حلی ندارد. تهران نیز آمادگی خود را برای شروع مذاکرات مستقیم با ریاض اعلام کرد.

نیاز به قدرت ایران عامل دوستی

تجاوز عراق به کویت در ۱۳۶۹ و مواضع ایران در این حادثه و نیاز شورای همکاری خلیج فارس به حمایت ایران، باعث شد تا کشور‌های حاشیه خلیج فارس، به ویژه عربستان برای تجدید رابطه با ایران تلاش کنند.

اولین دیدار مقامات ایران وعربستان بین وزرای خارجه دو کشور در اجلاس سالانه مجمع عمومی سازمان ملل متحد شهریور ۱۳۶۹ و دیدار بعدی در ژنو انجام گرفت. در ۱۵ اسفند ۱۳۶۹ نیز وزرای خارجه دو کشور در مسقط با هم ملاقات کردند. به دنبال این دیدار در ۲۷ اسفند ۱۳۶۹ بیانیه مشترکی در زمینه برقراری مجدد روابط سیاسی دو کشور همزمان در تهران و ریاض منتشر شد.

سعود الفیصل وزیر خارجه عربستان پس از دیدار با آقای ولایتی وزیر خارجه وقت در مصاحبه‌ای اعلام کرد، عربستان و ایران در حل تمام مشکلات فی مایبن به تفاهم رسیده‌اند.

سرانجام پس از سه سال قطع رابطه سیاسی، در پی مذاکرات وزرای خارجه دو کشور، تجدید روابط متقابل اعلام شد و مقامات تهران و ریاض در فروردین ۱۳۷۰ سفارت‌خانه‌های خود را در پایتخت‌های یکدیگر گشودند. بین سال‌های ۱۳۷۰ شروع مجدد روابط دو کشور تا ۱۳۷۶ که سال آغاز کار دولت آقای خاتمی است، دوره تنش‌زدایی و بسترسازی روابط دو کشور به شمار می‌آید.

ورود امیرعبدالله ولیعهد پادشاهی سعودی به تهران در آذر ۱۳۷۶ برای شرکت در اجلاس سران کشور‌های عضو سازمان کنفرانس اسلامی، نقطه اوج روند رو به بهبود مناسبات سیاسی دو کشور در دهه ۱۳۷۰ بود. پس از این سفر رفت و آمد بلندپایگان دو کشور به پایتخت‌های یکدیگر فزونی یافت.

روابط دو کشور روند معمول و نسبتا مطلوبی را طی می‌کرد تا این که با شدت گرفتن درگیری‌های منطقه‌ای که سلفی‌ها نقش مهمی در آن ایفا نمودند، بر همگان مشخص شد که سعودی‌ها در پشت پرده کار قرار دارند. مجموع اتفاقات حج تمتع سال ۱۳۹۴، از جمله سقوط جرثقیل در مکه و فاجعه منا دو رویدادی بود که به خصومت میان دو کشور دامن زد. در خلال این دو حادثه که به کشته‌شدن صد‌ها ایرانی منجر شد، ایران، مقامات عربستانی را مقصر اصلی خطاب کرده و خواهان عذرخواهی آن‌ها شد. کمی پس از این اتفاقات، اعدام شیخ نمر باقر النمر به همراه ۴۶ نفر دیگر که عربستان به اتهام فعالیت تروریسی آن‌ها را گردن زد. باعث خشم شیعیان ایران،عربستانر و بحرین شد که در ایران حمله به سفارت در تهران و کنسولگری در مشهد از نتایج این خشم عمومی شد. 

پس از این اتفاقات عربستان از طریق عادل الجبیر وزیر خارجه وقت خود اعلام کرد، روابط سیاسی-اقتصادی با ایران را قطع کرده و در عین حال یادآور شد مسئله حج در این قطع روابط وارد نیست.

قطع ارتباط تا حد تکفیر ایران

این قطع ارتباط که حدودا ۷ سال به طول انجامید طولانی‌ترین و دشمنانه‌ترین قطع ارتباط تاریخ روابط دو کشور بود. به شکلی که ایران از دشمنان سعودی حمایت می‌کرد و عربستان نیز برای شورش‌های داخلی ایران هزینه کرده و روی آن حساب ویژه‌ای باز می‌کرد. حتی محمد بن سلمان ولیعهد سعودی در مصاحبه‌ای با تهدید ایران در سال ۱۳۹۶ گفت: «منتظر نمی‌مانیم تا نبرد به سعودی کشیده شود و جنگ را به داخل ایران منتقل می‌کنیم!». 

در اواخر دولت دوازدهم ایران بلاخره پالس‌های مثبتی از سعودی برای از سرگیری روابط با ایران ارسال شد که ابتدا با میانجی‌گری عراق و سپس چین، ایران و عربستان سعودی در مارس ۲۰۲۳ به میزبانی پکن توافق کردند که برقراری روابط مجددا انجام شود.

پس از این توافق روابط ایران و عربستان به طور چشم‌گیری به سمت روابط مطلوب حرکت کرد که باعث کاهش تنش‌ها شد. سرانجام نقطه عطف ارتقا روابط دو جانبه در تاریخ ۲۰ آبان ۱۴۰۲ اتفاق افتاد که سفر سید ابراهیم رئیسی رئیس جمهور دولت سیزدهم ایران، به ریاض بود. البته این دیدار با هدف حضور در نشست فوق العاده سران کشور‌های عربی و اسلامی درباره جنگ غزه و با دعوت رسمی پادشاه سعودی صورت گرفت. قبل و پس از آن نیز سفر‌های دوجانبه در سطح وزیران خارجه اتفاق افتاد که به افزایش اعتماد میان دو کشور کمک کرد. 

این برقراری روابط تا کنون ادامه داشته و روز چهارشنبه ۱۸ مهر ماه سال جاری وزیر خارجه کشورمان با سفر به عربستان و دیدار با مقامات این کشور از جمله بن سلمان به رایزنی دوجانبه و منطقه‌ای پرداخت. طبق اخبار، از اهداف مهم این سفر تلاش برای برقراری آتش بس در لبنان و فلسطین بوده است.