اگر آتش‌بس دوام نیاورد، چه چیزی در انتظار خاورمیانه است؟

به گزارش اقتصاد معاصر، جان هالتی وانگر، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در نشریه فارن پالیسی.دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، روز سه‌شنبه به‌طور ناگهانی اعلام کرد آتش‌بس میان ایالات متحده و ایران تمدید می‌شود؛ تصمیمی که تنها چند ساعت پس از آن مطرح شد که او هشدار داده بود اگر تا پایان مهلت آتش‌بس در روز بعد توافقی حاصل نشود، بمباران ایران را از سر خواهد گرفت. ترامپ در توضیح این چرخش ناگهانی، با اشاره به آنچه «شکاف شدید» در درون حکومت ایران خواند، گفت تا زمانی که رهبران جمهوری اسلامی بتوانند «یک پیشنهاد واحد» برای توافق صلح ارائه کنند، از حمله به ایران خودداری خواهد کرد. او با این حال، هیچ جدول زمانی روشنی برای پایان این مهلت تازه تعیین نکرد.

این نخستین‌بار در جریان این جنگ نبود که ترامپ با شتابی چشمگیر، از هشدار درباره خشونت و ویرانی قریب‌الوقوع علیه ایران، به باز گذاشتن درِ دیپلماسی چرخش نشان می‌داد. همین رفت‌وبرگشت‌های مکرر و عقب‌نشینی‌های پیاپی از تهدیدهای قبلی، به‌روشنی نشان می‌دهد که رئیس‌جمهور آمریکا مشتاق است هرچه زودتر به این درگیری پایان دهد؛ جنگی که نه در داخل ایالات متحده محبوبیتی دارد و نه در سطح جهانی بی‌هزینه مانده، بلکه به عاملی برای تشدید بحران انرژی در جهان تبدیل شده است.

با این همه، آتش‌بس همچنان بر لبه پرتگاه ایستاده است و هنوز روشن نیست که آیا اساساً دور تازه‌ای از مذاکرات صلح برگزار خواهد شد یا نه. محاصره دریایی آمریکا علیه بنادر ایران همچنان برقرار است، هرچند گزارش‌ها حاکی از آن است که برخی کشتی‌ها موفق شده‌اند از این فشار عبور کنند. هم‌زمان، تهران نیز همچنان تنگه هرمز را در قبضه خود نگه داشته و اجازه نداده معادله این گذرگاه حیاتی از دستش خارج شود. در همین چارچوب، ایران روز چهارشنبه به‌سوی چند کشتی در تنگه هرمز آتش گشود و دو فروند از آن‌ها را نیز توقیف کرد.

لحن و رفتارهای متناقض ترامپ در سراسر این جنگ و نیز سابقه او در توسل به اقدام نظامی علیه ایران، آن هم در میانه مذاکراتی که هنوز جریان داشت از جمله دلایل مهمی است که چشم‌انداز دستیابی به توافق را دور و مبهم کرده است. تهران، که محاصره آمریکا را نقض صریح آتش‌بس می‌داند، عملاً نشان داده است اعتمادی به ترامپ ندارد. مهدی محمدی، مشاور محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران و از چهره‌های ارشد در روند مذاکرات، تمدید آتش‌بس را اقدامی بی‌معنا توصیف کرده و گفته است این تصمیم چیزی جز «ترفندی برای خرید زمان به‌منظور انجام یک حمله غافلگیرکننده» نیست. محمد باقر قالیباف نیز روز چهارشنبه با صراحت اعلام کرد که آتش‌بس کامل فقط زمانی معنا پیدا می‌کند که محاصره آمریکا پایان یابد.

در شرایطی که آتش‌بس به تار مویی بند است، اگر در نهایت این آتش‌بس فرو بپاشد، پنج پرسش فوری و مهم مطرح می‌شود.

الف - آیا جنگ اسرائیل علیه حزب‌الله از سر گرفته خواهد شد؟

آتش‌بس میان اسرائیل و حزب‌الله در لبنان نیز همچنان به‌شدت شکننده و بی‌ثبات است. از زمان اجرایی شدن این آتش‌بس در هفته گذشته، هر دو طرف بارها یکدیگر را به نقض توافق متهم کرده‌اند؛ آن هم در شرایطی که مذاکرات دیپلماتیک میان اسرائیل و دولت لبنان هنوز ادامه دارد و هیچ تضمین روشنی برای تثبیت این آرامش شکننده وجود ندارد. این آتش‌بس، در عمل، به‌طور جدایی‌ناپذیری با آتش‌بس میان آمریکا و ایران گره خورده است؛ هرچند اسرائیل و ایالات متحده در ابتدا حاضر نبودند لبنان را بخشی از این توافق گسترده‌تر به رسمیت بشناسند، با وجود آن‌که تهران از همان آغاز تأکید داشت جبهه لبنان نیز در دل همان تفاهم قرار دارد.

 همین اختلاف تفسیر، پیش از آن‌که ترامپ در ۱۶ آوریل از یک آتش‌بس ۱۰ روزه در لبنان خبر دهد، تا آستانه برهم زدن کامل توافق میان آمریکا و ایران پیش رفت و نزدیک بود کل روند آتش‌بس را از مسیر خارج کند. اکنون لبنان در پی آن است که آتش‌بس خود را تمدید کند و قرار است روز پنج‌شنبه مذاکرات تازه‌ای میان دیپلمات‌های اسرائیلی و لبنانی در واشنگتن برگزار شود. با این حال، سایه تهدید همچنان بر سر این روند سنگینی می‌کند؛ زیرا اگر آتش‌بس میان آمریکا و ایران فروبپاشد، این احتمال کاملاً وجود دارد که اسرائیل نیز عملیات نظامی خود در لبنان را به‌طور کامل از سر بگیرد.

ب - آیا آمریکا عملیات زمینی در ایران آغاز خواهد کرد؟

پیش از آن‌که آتش‌بس میان آمریکا و ایران اعلام شود، گمانه‌زنی‌های گسترده‌ای درباره احتمال ورود نیروی زمینی آمریکا به خاک ایران مطرح بود؛ سناریویی که می‌توانست بخشی از یک بسته عملیاتی بزرگ‌تر یعنی تصرف جزیره خارک و نیز تأمین امنیت ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران باشد. کارشناسان نظامی از همان زمان هشدار داده بودند که چنین عملیات‌هایی می‌تواند فوق‌العاده پرریسک باشد و جان نیروهای آمریکایی را به‌شدت در معرض خطر قرار دهد. با این حال، آنچه روشن به‌نظر می‌رسد این است که این گزینه‌ها، با وجود اعلام آتش‌بس، همچنان به‌طور کامل از روی میز کنار گذاشته نشده‌اند.

ایالات متحده اکنون بیش از ۵۰ هزار نیرو در خاورمیانه مستقر کرده است؛ از هزاران تفنگدار دریایی و چترباز گرفته تا صدها نیروی عملیات ویژه. هم‌زمان، هزاران نیروی دیگر نیز به‌همراه تجهیزات و ادوات نظامی بیشتر در حال اعزام به منطقه هستند. تا این لحظه، تنها موردی که به‌صورت علنی تأیید شده و در آن نیروهای زمینی آمریکا در جریان این جنگ وارد خاک ایران شده‌اند، عملیات نجات خدمه یک جنگنده سرنگون‌شده آمریکایی در اوایل آوریل بوده است. اما همین مورد نیز نشان می‌دهد که مرز میان حضور محدود و ورود عمیق‌تر، آن‌چنان که در ظاهر به‌نظر می‌رسد، دور و دست‌نیافتنی نیست.

اگر آتش‌بس فروبپاشد، این احتمال وجود دارد که ترامپ به این جمع‌بندی برسد که برای افزایش فشار بر تهران و تکمیل اهداف اعلامی جنگ، حضور نیروهای زمینی ضروری شده است؛ آن هم با وجود ادعاهای محل تردید او مبنی بر این‌که اهداف آمریکا از پیش محقق شده‌اند. این نگاه، فقط به شخص ترامپ محدود نیست. راجر مارشال، سناتور جمهوری‌خواه آمریکا، نیز روز چهارشنبه در گفت‌وگو با نیوزمکس از همین منطق دفاع کرد و گفت اگر در هفته‌های آینده توافق صلحی حاصل نشود، ایالات متحده ناچار خواهد بود برای «تمام کردن کار» وارد ایران شود.

ج - توانایی‌های نظامی باقی‌مانده ایران چیست؟

دونالد ترامپ و مقام‌های ارشد دولت او بارها تلاش کرده اند تصویری حداکثری از اثر حملات آمریکا و اسرائیل بر توان نظامی ایران ارائه کنند. خود او روز سه‌شنبه با لحنی قاطع مدعی شد: «ما نیروی دریایی آن‌ها را نابود کرده‌ایم. نیروی هوایی‌شان را نابود کرده‌ایم. رهبران‌شان را از بین برده‌ایم.» هرچند تردیدی وجود ندارد که این جنگ ضربه‌ای سنگین به ساختار قدرت در ایران وارد کرده، به کشته شدن شمار قابل توجهی از مقام‌های ارشد از جمله رهبر جمهوری اسلامی انجامیده و توان نظامی کشور را به‌طور محسوسی کاهش داده است، اما هم‌زمان نشانه‌های فزاینده‌ای نیز دیده می‌شود که حاکی از آن است دولت ترامپ ابعاد این خسارت را بیش از اندازه واقعی و با اغراق سیاسی روایت کرده است.

با سرنگون شدن جنگنده‌های آمریکایی در روزهای اخیر و تداوم حملات به کشتی‌های تجاری، اکنون به‌روشنی پیداست که ایران، با وجود ضربات سنگینی که متحمل شده، همچنان بخشی از توانمندی‌های خود را حفظ کرده است؛ توانمندی‌هایی که در صورت فروپاشی آتش‌بس، می‌توانند بار دیگر به عاملی تعیین‌کننده در میدان نبرد تبدیل شوند. ژنرال جیمز آدامز، رئیس آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا، نیز هفته گذشته در برابر قانون‌گذاران کنگره، تصویری محتاطانه‌تر و واقع‌بینانه‌تر از این وضعیت ارائه کرد. او گفت ایران، با وجود آن‌که توانایی‌هایش بر اثر فرسایش و مصرف کاهش یافته، هنوز هزاران موشک و پهپاد انتحاری یک‌طرفه در اختیار دارد؛ زرادخانه‌ای که همچنان می‌تواند نیروهای آمریکایی و شرکای واشنگتن را در سراسر منطقه تهدید کند.

د - بر سر تنگه هرمز چه خواهد آمد؟

با توجه به این‌که مسئله کنترل تنگه هرمز حتی در میانه آتش‌بس نیز همچنان محل مناقشه باقی مانده است، می‌توان انتظار داشت که در صورت فروپاشی این آتش‌بس، این گره همچنان پابرجا بماند و حتی به محور اصلی دور تازه تنش‌ها تبدیل شود. تسلط ایران بر تنگه هرمز، در طول این جنگ، مهم‌ترین اهرم فشار تهران بوده است و نشانه‌ها حاکی از آن است که ایران آماده است حتی در صورت دستیابی به یک توافق صلح احتمالی، همچنان کنترل این آبراه حیاتی را به‌عنوان ابزاری بازدارنده حفظ کند.زدر شرایط کنونی، به‌نظر می‌رسد آینده تنگه هرمز به بزرگ‌ترین مسئله حل‌نشده این درگیری تبدیل شده باشد.

و - آیا حوثی‌ها باب‌المندب را خواهند بست؟

حوثی‌ها، متحد ایران در یمن، ممکن است در صورت ازسرگیری درگیری میان آمریکا و ایران، به قطع مسیر باب‌المندب ، یکی دیگر از گذرگاه‌های مهم کشتیرانی که دریای سرخ را به خلیج عدن متصل می‌کند دست بزنند. هم حوثی‌ها و هم ایران، بستن باب‌المندب را به‌عنوان یکی از اقدامات احتمالی تلافی‌جویانه مطرح کرده‌اند؛ اقدامی که فشار موجود بر اقتصاد جهانی ناشی از وضعیت تنگه هرمز را دوچندان خواهد کرد./فرارو