پیشنهاد عربستان برای امضای پیمان «عدم تعرض» با ایران

به گزارش اقتصاد معاصر؛ یک روزنامه انگلیسی مدعی شده عربستان سعودی در چارچوب رایزنی با متحدان خود، ایده انعقاد یک «پیمان عدم تجاوز» میان کشورهای خاورمیانه و ایران را مطرح کرده است؛ ابتکاری که هدف آن مدیریت تنش‌های منطقه‌ای پس از پایان جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی ایران عنوان شده است.

به گفته دیپلمات‌ها به روزنامه فایننشال‌تایمز ریاض در بررسی این طرح، «فرآیند هلسینکی» در دهه 1970 را به‌عنوان الگویی بالقوه مدنظر قرار داده است؛ سازوکاری که در دوران جنگ سرد به کاهش تنش‌ها در اروپا کمک کرد.

دو دیپلمات غربی گفته‌اند که کشورهای منطقه خود را برای مواجهه با ایرانِ پس از جنگ آماده می‌کنند؛ آنها تأکید کرده‌اند که پیمان عدم تجاوز تنها یکی از چندین گزینه‌ای است که در حال بررسی است.

کشورهای حوزه خلیج فارس به‌ویژه از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نگران بوده‌اند که پس از پایان درگیری و کاهش حضور گسترده نظامی آمریکا در منطقه، با حکومتی زخمی اما تهاجمی‌تر در ایران روبه‌رو شوند.

«توافق‌نامه هلسینکی» که در سال 1975 میان آمریکا، کشورهای اروپایی، اتحاد جماهیر شوروی و متحدانش امضا شد، با هدف رسیدگی به مسائل امنیتی و تقویت همکاری‌های اقتصادی میان قدرت‌های رقیب شکل گرفت. این مدل پیش‌تر نیز به‌عنوان الگویی احتمالی برای خاورمیانه مطرح شده بود. 

دیپلمات‌ها می‌گویند بسیاری از پایتخت‌های اروپایی و همچنین نهادهای اتحادیه اروپا از پیشنهاد عربستان حمایت کرده‌اند و دیگر کشورهای عربی حوزه خلیج فارس را نیز به پشتیبانی از آن ترغیب می‌کنند. از نگاه آنها، این طرح بهترین راه برای جلوگیری از درگیری‌های آینده و همچنین ارائه تضمین‌هایی به تهران است که خود نیز هدف حمله قرار نخواهد گرفت.

هم‌زمان، آمریکا و ایران مذاکرات غیرعلنی برای دستیابی به توافقی جهت پایان دادن به جنگ و بازگشایی تنگه هرمز را دنبال می‌کنند. با این حال، این گفت‌وگوها عمدتاً بر برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی متمرکز بوده و موضوعاتی مانند زرادخانه موشکی و پهپادی ایران یا حمایت تهران از نیروهای منطقه‌ای—که جزو دغدغه‌های اصلی کشورهای عربی است در آن جایگاه محوری نداشته است.

یک دیپلمات عرب گفته است که پیمان عدم تجاوز با الگوبرداری از فرآیند هلسینکی، از سوی اکثر کشورهای عربی و اسلامی و همچنین ایران با استقبال مواجه خواهد شد؛ چرا که تهران سال‌هاست تلاش می‌کند این پیام را به آمریکا و قدرت‌های غربی منتقل کند که منطقه باید امور خود را بدون دخالت خارجی مدیریت کند.

او در عین حال هشدار داد: «همه چیز به این بستگی دارد که چه کشورهایی در این چارچوب حضور داشته باشند. در فضای فعلی، جمع کردن ایران و اسرائیل در یک توافق تقریباً غیرممکن است... اما حذف اسرائیل نیز می‌تواند نتیجه معکوس داشته باشد، زیرا پس از ایران، بسیاری اسرائیل را بزرگ‌ترین عامل تنش و درگیری می‌دانند. با این حال، ایران از منطقه حذف نخواهد شد و به همین دلیل است که سعودی‌ها این طرح را پیش می‌برند.»

بسیاری از کشورهای عربی بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، را متهم می‌کنند که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، را به جنگی کشانده که خودشان با آن مخالف بوده‌اند. در نگاه بسیاری از کشورهای عربی و اسلامی، اسرائیل اکنون نیز با ادامه حملات علیه حزب‌الله در لبنان و حماس در غزه و همچنین حضور نظامی در بخش‌هایی از جنوب سوریه، به‌عنوان نیرویی جنگ‌طلب و بی‌ثبات‌کننده تلقی می‌شود.

با این حال، در میان کشورهای عربی و اسلامی نیز اختلاف‌نظرهایی وجود دارد؛ به‌ویژه میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی، دو قدرت تأثیرگذار حوزه خلیج فارس، که دیدگاه‌های متفاوتی درباره آینده منطقه و رقابت‌های اقتصادی دارند.

امارات در طول جنگ، تندترین موضع را در میان کشورهای عربی خلیج فارس علیه ایران اتخاذ کرده و نهادهای عربی را به دلیل واکنش ناکافی در برابر اقدامات تهران مورد انتقاد قرار داده است. ابوظبی همچنین آشکارا اعلام کرده که پس از پایان جنگ، روابط خود با اسرائیل را بیش از پیش تقویت خواهد کرد.

دو دیپلمات نیز در گفت‌وگو با فایننشال‌تایمز نسبت به تمایل امارات برای پیوستن به هرگونه سازوکار جدید ابراز تردید کرده‌اند./تسنیم