ال‌نینو در بازار جهانی غذا؛ ابرنوسانِ اقلیمی امنیت غذایی دنیا را تهدید می‌کند؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ پس از چند ماه افزایش تدریجی دمای آب‌های اقیانوس آرام، سازمان جهانی هواشناسی (WMO) و مراکز معتبر پیش‌بینی اقلیم، شکل‌گیری ال‌نینو را تایید کرده‌اند. بر اساس تازه‌ترین برآوردها، احتمال تداوم این پدیده تا پایان سال بسیار بالا بوده و بسیاری از مدل‌های اقلیمی، از وقوع یک ال‌نینوی قوی خبر می‌دهند. همچنین برخی مدل‌های پیش‌بینی، احتمال تبدیل شدن آن به یکی از شدیدترین رخدادهای ثبت‌شده را نیز مطرح کرده‌اند.

ال‌نینو یک نوسان طبیعی سامانه اقلیم زمین است که با گرم‌تر شدن غیرعادی آب‌های بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی آغاز می‌شود. همین تغییر به ظاهر محدود، الگوی بارش، دما و گردش جو را در نقاط مختلف جهان تغییر می‌دهد؛ به گونه‌ای که برخی مناطق با خشکسالی شدید و برخی دیگر با بارندگی‌های سیل‌آسا مواجه می‌شوند. اما آنچه این بار نگرانی‌ها را افزایش داده، همزمانی ال‌نینو با اقتصادی است که همچنان از شوک‌های چند سال اخیر فاصله نگرفته است. در چنین شرایطی، هرگونه اختلال در تولید محصولات کشاورزی یا حمل‌ونقل کالا می‌تواند آثار گسترده‌تری نسبت به گذشته داشته باشد.

شوک اقلیمی؛ از مزرعه تا سفره مردم

بررسی تجربه ال‌نینوهای بزرگ گذشته نشان می‌دهد که خسارت این پدیده فقط به نابودی محصولات کشاورزی محدود نمی‌شود. مطالعات اقتصادی نشان داده است که ال‌نینوی ۱۹۸۲-۱۹۸۳ حدود ۴.۱ تریلیون دلار و ال‌نینوی ۱۹۹۷-۱۹۹۸ نزدیک به ۵.۷ تریلیون دلار از درآمد جهانی کاسته است. نکته مهم آن است که بخش بزرگی از این خسارت‌ها سال‌ها پس از پایان خود پدیده نمایان شده‌اند. علت این موضوع روشن است؛ زمانی که تولید محصولات کشاورزی کاهش پیدا می‌کند، زنجیره‌ای از پیامدها آغاز می‌شود. صنایع غذایی با کمبود مواد اولیه مواجه می‌شوند، هزینه خوراک دام افزایش می‌یابد، قیمت گوشت و لبنیات بالا می‌رود، حمل‌ونقل گران‌تر می‌شود و در نهایت فشار تورمی به مصرف‌کننده منتقل می‌شود.

به اعتقاد اقتصاددانان حوزه اقلیم، خسارت اصلی ال‌نینو نه در سیلاب یا خشکسالی همان سال، بلکه در کاهش سرمایه‌گذاری، افت بهره‌وری نیروی کار، آسیب به زیرساخت‌ها و کاهش رشد اقتصادی طی سال‌های بعد آشکار می‌شود.

آسیا در خط مقدم؛ بازار برنج و غلات زیر فشار

بخش بزرگی از نگرانی‌ها به وضعیت تولید محصولات کشاورزی در آسیا بازمی‌گردد. ال‌نینو معمولا باعث کاهش بارندگی در جنوب شرق آسیا، بخش‌هایی از هند و استرالیا می‌شود؛ مناطقی که سهم بزرگی در تولید برنج، نیشکر، ذرت و برخی دانه‌های روغنی دارند. در اندونزی بسیاری از کشاورزان زمان کشت برنج را جلو انداخته‌اند تا پیش از تشدید خشکسالی، بخشی از محصول خود را برداشت کنند. در مالزی نیز مقام‌های اقتصادی نسبت به کاهش تولید محصولات کشاورزی هشدار داده‌اند. در هند نیز وضعیت بارش‌های موسمی با دقت رصد می‌شود، زیرا هرگونه اختلال در باران‌های موسمی می‌تواند بر تولید برنج، شکر و حبوبات اثر مستقیم بگذارد.

از سوی دیگر، کاهش تولید فقط به معنای کمبود عرضه نیست. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که بازارهای جهانی معمولا پیش از کاهش واقعی برداشت محصولات، به پیش‌بینی‌ها واکنش نشان می‌دهند و همین موضوع زمینه افزایش قیمت در بورس‌های کالایی را فراهم می‌کند.

کود، حمل‌ونقل و زنجیره تامین؛ بحران چندلایه

نگرانی‌ها فقط به شرایط آب‌وهوایی محدود نیست. بازار جهانی کشاورزی هم‌اکنون با چالش‌های دیگری نیز روبه‌رو است. نوسانات بازار انرژی، محدودیت‌های حمل‌ونقل دریایی و فشار بر بازار کودهای شیمیایی، هزینه تولید غذا را افزایش داده است. کارشناسان زنجیره تامین هشدار می‌دهند که اگر خشکسالی ناشی از ال‌نینو با محدودیت عرضه کودهای شیمیایی و اختلال در تجارت دریایی همزمان شود، بازار گندم، ذرت و برنج با فشار مضاعف روبه‌رو خواهد شد.

تجربه سال‌های گذشته نیز این موضوع را تایید می‌کند. کاهش سطح آب کانال پاناما در دوره قبلی ال‌نینو، عبور کشتی‌ها را محدود کرد و هزینه حمل کالا را افزایش داد. تکرار چنین رخدادهایی می‌تواند قیمت نهایی مواد غذایی را در بسیاری از کشورها افزایش دهد.

مجمع جهانی اقتصاد نیز پیش‌تر هشدار داده بود که اثر کمبود کودهای شیمیایی معمولا با چند ماه تا یک سال تاخیر در بازار مواد غذایی نمایان می‌شود؛ موضوعی که احتمال استمرار تورم غذایی را تقویت می‌کند.

آیا ایران باید نگران باشد؟

اگرچه شدت اثر ال‌نینو در مناطق مختلف جهان یکسان نیست اما ایران نیز از تغییرات الگوهای اقلیمی بی‌تاثیر نخواهد بود. کشورمان در سال‌های اخیر با خشکسالی‌های متوالی، کاهش منابع آب زیرزمینی و افت بهره‌وری کشاورزی مواجه بوده و هرگونه بی‌نظمی جدید در الگوی بارش می‌تواند مدیریت منابع آب و تولید محصولات استراتژیک را دشوارتر کند.

از سوی دیگر، حتی اگر تولید داخلی مستقیما آسیب جدی نبیند، اقتصاد ایران از مسیر واردات کالاهای اساسی تحت تاثیر بازار جهانی قرار خواهد گرفت. افزایش قیمت غلات، روغن‌های نباتی، خوراک دام یا کودهای شیمیایی، هزینه تولید داخلی را نیز بالا می‌برد و فشار مضاعفی بر بازار مواد غذایی وارد می‌کند.

به همین دلیل، کارشناسان معتقدند مدیریت ذخایر راهبردی، تامین به ‌موقع نهاده‌های کشاورزی، تنوع‌بخشی به مبادی وارداتی و تقویت سامانه‌های پایش اقلیم باید همزمان در دستور کار قرار گیرد؛ زیرا شوک‌های اقلیمی برخلاف بسیاری از بحران‌های اقتصادی، فرصت چندانی برای واکنش دیرهنگام باقی نمی‌گذارند.

به طور کلی می‌توان گفت ال‌نینوی ۲۰۲۶ صرفا یک پدیده هواشناسی نیست، بلکه آزمونی برای تاب‌آوری اقتصاد جهانی و نظام امنیت غذایی کشورها محسوب می‌شود. هرچه وابستگی زنجیره تامین غذا به شرایط اقلیمی بیشتر باشد، هزینه بی‌توجهی به هشدارهای علمی نیز سنگین‌تر خواهد بود. شاید هنوز آثار این پدیده در قفسه فروشگاه‌ها دیده نشود اما تجربه نشان داده که فاصله میان تغییر دمای اقیانوس آرام تا افزایش قیمت مواد غذایی، بسیار کوتاه‌تر از آن چیزی است که بسیاری تصور می‌کنند.