صنعت طیور ایران در دوراهی جهش تولید و تله هزینه‌ها

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ صنعت طیور طی دو دهه گذشته به یکی از مهم‌ترین پایه‌های امنیت غذایی ایران تبدیل شده است. در شرایطی که افزایش قیمت گوشت قرمز موجب تغییر الگوی مصرف خانوارها شده، مرغ و تخم‌مرغ بیش از هر زمان دیگری نقش تامین‌کننده اصلی پروتئین را بر عهده گرفته‌اند. همین موضوع سبب شده هرگونه اختلال در تولید، تامین نهاده یا شبکه توزیع، مستقیما بر سفره میلیون‌ها خانوار اثر بگذارد و به یکی از دغدغه‌های سیاست‌گذاران اقتصادی و بخش کشاورزی تبدیل شود.

در سطح جهانی نیز صنعت طیور همچنان سریع‌ترین رشد را در میان بازارهای پروتئین حیوانی تجربه می‌کند. تازه‌ترین برآوردهای بین‌المللی نشان می‌دهد طی سال ۲۰۲۶ رشد تولید گوشت مرغ و تخم‌مرغ همچنان ادامه دارد و افزایش بهره‌وری، توسعه فناوری‌های ژنتیکی، هوشمندسازی مزارع و مدیریت دقیق خوراک، مهم‌ترین عوامل رقابت میان تولیدکنندگان بزرگ جهان به شمار می‌روند. برخلاف گذشته که افزایش تولید عمدتا از طریق توسعه واحدهای پرورشی انجام می‌شد، اکنون کاهش هزینه تولید به ازای هر کیلوگرم محصول، مهم‌ترین شاخص موفقیت در این صنعت محسوب می‌شود.

تولید بالا اما با هزینه‌ای سنگین

ایران از نظر حجم تولید، همچنان در میان تولیدکنندگان بزرگ گوشت مرغ و تخم‌مرغ جهان قرار دارد. ظرفیت گسترده مرغداری‌ها، شبکه وسیع واحدهای مادر، جوجه‌کشی، کارخانه‌های خوراک دام و صنایع وابسته باعث شده این زنجیره از نظر زیرساخت، یکی از توسعه‌یافته‌ترین بخش‌های کشاورزی کشور باشد. در سال‌های اخیر تولید تخم‌مرغ ایران روندی صعودی داشته و فعالان این صنعت از ثبت رکوردهای جدید در تولید تخم‌مرغ نطفه‌دار و افزایش ظرفیت واحدهای مادر خبر داده‌اند؛ موضوعی که علاوه بر تقویت امنیت غذایی، می‌تواند وابستگی کشور به واردات بخشی از مواد ژنتیکی و جوجه یک‌روزه را کاهش دهد.

با این حال، افزایش ظرفیت تولید به‌ تنهایی به معنای افزایش قدرت رقابت نیست. یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های ایران با کشورهای پیش‌رو، هزینه تمام‌شده تولید است. بخش قابل توجهی از هزینه تولید مرغ به خوراک اختصاص دارد و این همان نقطه‌ای است که صنعت طیور ایران همچنان در برابر نوسانات بازار جهانی آسیب‌پذیر باقی مانده است.

ذرت و کنجاله سویا، دو نهاده اصلی خوراک طیور، همچنان سهم عمده‌ای از واردات بخش کشاورزی ایران را تشکیل می‌دهند. برآوردهای بین‌المللی نشان می‌دهد تقاضای ایران برای واردات ذرت در سال زراعی ۲۰۲۶-۲۰۲۵ همچنان در سطح بالایی قرار دارد؛ زیرا نیاز صنعت دام و طیور به خوراک کاهش نیافته است. همین وابستگی سبب شده تغییرات نرخ ارز، هزینه حمل‌ونقل دریایی، تنش‌های ژئوپلیتیکی یا اختلال در تجارت جهانی، مستقیما قیمت تمام‌شده مرغ و تخم‌مرغ را تحت تاثیر قرار دهد. تجربه سال‌های اخیر نیز نشان داده حتی زمانی که ظرفیت تولید داخلی کافی بوده، تاخیر در تامین نهاده‌ها یا افزایش قیمت آن‌ها می‌تواند تعادل بازار را بر هم بزند.

نکته قابل توجه این است که بسیاری از کشورهای موفق صنعت طیور، علاوه بر بهبود راندمان تولید، به سمت کاهش ضریب تبدیل خوراک حرکت کرده‌اند؛ شاخصی که نشان می‌دهد برای تولید هر کیلوگرم گوشت چه میزان خوراک مصرف می‌شود. هرچه این عدد پایین‌تر باشد، هزینه تولید نیز کاهش می‌یابد. در ایران اگرچه طی سال‌های اخیر پیشرفت‌هایی در اصلاح نژاد، تغذیه و مدیریت مرغداری‌ها حاصل شده اما همچنان فاصله محسوسی با استانداردهای کشورهای پیش‌رو وجود دارد؛ فاصله‌ای که مستقیما سودآوری تولیدکنندگان را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

صادرات؛ فرصتی که هنوز به ثبات نرسیده است

در کنار تامین بازار داخلی، صادرات نیز به یکی از مهم‌ترین محورهای توسعه صنعت طیور ایران تبدیل شده است. در سال‌های اخیر، تخم‌مرغ ایران جایگاه قابل قبولی در بازار کشورهای همسایه پیدا کرده و مقاصدی مانند عراق، افغانستان، کشورهای حوزه خلیج فارس و برخی کشورهای آسیای مرکزی از مشتریان اصلی این محصول بوده‌اند. مزیت جغرافیایی، هزینه حمل‌ونقل کمتر نسبت به بسیاری از رقبا و نزدیکی به بازارهای مصرف، ظرفیت مناسبی برای افزایش صادرات ایجاد کرده است.

با این حال، فعالان این صنعت معتقدند صادرات زمانی می‌تواند به یک مزیت پایدار تبدیل شود که سیاست‌های تجاری از ثبات بیشتری برخوردار باشند. تجربه سال‌های گذشته نشان داده هر زمان بازار داخلی با نوسان قیمت مواجه شده، نخستین ابزار تنظیم بازار، اعمال محدودیت یا ممنوعیت صادرات بوده است. این تصمیم‌ها اگرچه ممکن است در کوتاه‌مدت به کنترل قیمت کمک کنند اما در بلندمدت اعتماد خریداران خارجی را کاهش داده و زمینه را برای ورود رقبای منطقه‌ای فراهم می‌کنند.

از سوی دیگر، حضور در بازارهای جهانی فقط به افزایش حجم تولید وابسته نیست. استانداردهای بهداشتی، قابلیت ردیابی محصول، بسته‌بندی، زنجیره سرد، گواهی‌های بین‌المللی و رعایت الزامات کشورهای مقصد، اکنون به اندازه قیمت در موفقیت صادرات نقش دارند. بسیاری از تولیدکنندگان ایرانی در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری قابل توجهی در این بخش انجام داده‌اند اما هنوز همه واحدهای تولیدی به سطح استانداردهای مورد انتظار بازارهای پیشرفته نرسیده‌اند.

الگوی مصرف در حال تغییر است

تحولات اقتصادی سال‌های اخیر، رفتار مصرف‌کنندگان را نیز تغییر داده است. افزایش قیمت گوشت قرمز موجب شده بخش قابل توجهی از خانوارها سهم بیشتری از نیاز پروتئینی خود را از طریق گوشت مرغ و به ‌ویژه تخم‌مرغ تامین کنند. این تغییر اگرچه به حفظ امنیت غذایی کمک کرده اما وابستگی بیش از حد سبد غذایی به یک یا دو منبع پروتئینی، می‌تواند در صورت بروز اختلال در زنجیره تولید، ریسک بازار را افزایش دهد.

در مقابل، کارشناسان تغذیه معتقدند افزایش مصرف تخم‌مرغ، در صورت رعایت الگوی تغذیه متعادل، می‌تواند بخشی از کمبود پروتئین باکیفیت در جامعه را جبران کند. تخم‌مرغ علاوه بر قیمت مناسب‌تر نسبت به بسیاری از منابع پروتئینی، ارزش غذایی بالایی دارد و در سال‌های اخیر بسیاری از محدودیت‌های قدیمی درباره مصرف آن نیز بر اساس مطالعات جدید علمی بازنگری شده است.

با وجود این، آنچه بیش از همه اهمیت دارد، حفظ قدرت خرید خانوارهاست. هرچند ایران از نظر ظرفیت تولید در وضعیت مطلوبی قرار دارد اما اگر هزینه تولید به دلیل افزایش قیمت نهاده‌ها، انرژی، حمل‌ونقل یا سایر عوامل رشد کند، فشار نهایی به مصرف‌کننده منتقل خواهد شد. بنابراین پایداری بازار فقط با افزایش تولید محقق نمی‌شود، بلکه مدیریت هزینه‌ها و ارتقای بهره‌وری نیز به همان اندازه اهمیت دارد.

بهره‌وری؛ حلقه مفقوده رقابت با تولیدکنندگان بزرگ جهان

بررسی روند صنعت طیور در کشورهای پیش‌رو نشان می‌دهد رقابت امروز دیگر بر سر تعداد مرغداری‌ها یا میزان تولید نیست، بلکه بر سر کاهش هزینه، افزایش راندمان و استفاده از فناوری‌های نوین شکل گرفته است. سامانه‌های هوشمند کنترل دما و تهویه، تغذیه دقیق، تحلیل داده‌های تولید، استفاده از هوش مصنوعی برای پایش سلامت گله، اصلاح ژنتیکی و کاهش ضریب تبدیل خوراک، اکنون به بخش جدایی‌ناپذیر صنعت طیور در بسیاری از کشورها تبدیل شده‌اند.

در ایران نیز طی سال‌های اخیر بخشی از واحدهای صنعتی به سمت استفاده از این فناوری‌ها حرکت کرده‌اند اما هنوز بخش قابل توجهی از واحدهای کوچک و متوسط با تجهیزات قدیمی فعالیت می‌کنند. همین موضوع باعث می‌شود اختلاف قابل توجهی میان عملکرد واحدهای پیش‌رو و میانگین صنعت وجود داشته باشد.

از سوی دیگر، بیماری‌های طیور همچنان یکی از مهم‌ترین تهدیدهای این صنعت محسوب می‌شوند. شیوع آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان در نقاط مختلف جهان طی سال‌های اخیر نشان داده که حتی بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نیز از این ریسک مصون نیستند. به همین دلیل، تقویت نظام پایش بیماری‌ها، افزایش سطح امنیت زیستی در مرغداری‌ها، واکنش سریع در برابر کانون‌های بیماری و توسعه خدمات دامپزشکی، بیش از گذشته اهمیت یافته است. در کنار این موارد، کاهش وابستگی به واردات نهاده‌های دامی نیز به یکی از اولویت‌های راهبردی تبدیل شده است. توسعه کشت دانه‌های روغنی، افزایش بهره‌وری تولید ذرت علوفه‌ای و استفاده از خوراک‌های جایگزین می‌تواند بخشی از فشار واردات را کاهش دهد، هرچند تحقق این هدف به سرمایه‌گذاری، برنامه‌ریزی بلندمدت و هماهنگی میان بخش‌های مختلف کشاورزی نیاز دارد.

در مجموع، صنعت طیور ایران امروز در نقطه‌ای قرار گرفته که از یک‌سو توان تامین بخش عمده نیاز داخلی و حتی حضور در بازارهای صادراتی را دارد و از سوی دیگر، همچنان با چالش‌های ساختاری روبه‌رو است که مانع از دستیابی به حداکثر ظرفیت رقابتی می‌شوند. تداوم وابستگی به نهاده‌های وارداتی، نوسان سیاست‌های تجاری، فاصله بهره‌وری با استانداردهای جهانی و نیاز به نوسازی بخشی از واحدهای تولیدی، مهم‌ترین مسائلی هستند که آینده این صنعت را تحت تاثیر قرار خواهند داد.

با این حال، اگر سیاست‌گذاری‌ها به سمت افزایش بهره‌وری، ثبات مقررات، توسعه فناوری، حمایت هدفمند از تولید و تقویت زیرساخت‌های صادراتی حرکت کند، صنعت طیور می‌تواند از یک بخش صرفا تامین‌کننده نیاز داخلی، به یکی از موتورهای ارزآوری کشاورزی ایران در سال‌های آینده تبدیل شود. ظرفیت تولید، تجربه فعالان این صنعت و موقعیت جغرافیایی ایران، فرصت‌هایی هستند که در صورت مدیریت صحیح، می‌توانند جایگاه کشور را در بازار منطقه‌ای پروتئین ارتقا دهند.