انسداد تنگه هرمز بزرگ‌ترین شوک تاریخ بازار نفت را رقم زد

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) در تازه‌ترین ارزیابی خود اعلام کرده که تشدید درگیری‌ها در خاورمیانه و اختلال در انتقال نفت و گاز از طریق تنگه هرمز، بزرگ‌ترین تهدید کنونی برای امنیت انرژی جهان و بزرگ‌ترین اختلال عرضه در تاریخ بازار جهانی نفت را رقم زده است.

بر اساس این گزارش، بحرانی که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شده، فقط بازار نفت را تحت تاثیر قرار نداده، بلکه بازارهای جهانی گاز طبیعی، فرآورده‌های نفتی، کودهای شیمیایی، آلومینیوم و سایر کالاهای راهبردی را نیز با پیامدهای گسترده مواجه کرده است. آژانس بین‌المللی انرژی یادآور شده است که در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۵ درصد تجارت دریایی نفت جهان و نزدیک به ۲۰ درصد عرضه جهانی گاز طبیعی مایع (LNG) از تنگه هرمز عبور کرده و هرگونه اختلال در این آبراه، آثار قابل‌توجهی بر امنیت انرژی و اقتصاد جهانی بر جای می‌گذارد.

در پی آغاز این بحران، قیمت نفت خام برنت در مقطعی بیش از ۶۰ درصد نسبت به سطح پیش از شروع درگیری‌ها افزایش یافت. هرچند آزادسازی ذخایر راهبردی نفت، کاهش تقاضای جهانی و اعلام توافق موقت میان آمریکا و ایران موجب شد قیمت‌ها در اواخر ماه مه و اوایل ژوئن تا حدودی تعدیل شود اما ازسرگیری درگیری‌ها در نیمه نخست ژوئیه بار دیگر روند صعودی قیمت نفت را تشدید کرد.

آژانس بین‌المللی انرژی تاکید کرده است که بازارهای فیزیکی نفت همچنان با کمبود شدید عرضه روبه‌رو هستند و پالایشگاه‌ها برای جایگزین کردن محموله‌های از دست‌رفته خاورمیانه با دشواری‌های جدی مواجه‌اند. به همین دلیل، قیمت فرآورده‌هایی نظیر گازوئیل، سوخت جت و گاز مایع (LPG) همچنان در سطوح بالایی قرار دارد. همچنین موجودی نفت جهان در فاصله فوریه تا مه ۲۰۲۶ با سریع‌ترین نرخ ثبت‌شده کاهش یافته است. اگرچه بازگشایی نسبی تنگه هرمز در ماه ژوئن این روند را متوقف کرد اما تشدید دوباره تنش‌ها احتمال کاهش مجدد ذخایر جهانی نفت را افزایش داده است.

طبق این گزارش، کشورهای حوزه خلیج فارس در سال ۲۰۲۵ روزانه حدود ۳.۳ میلیون بشکه فرآورده نفتی پالایش‌شده و ۱.۵ میلیون بشکه گاز مایع (LPG) صادر کرده‌اند اما حملات به زیرساخت‌های انرژی و محدودیت در دسترسی به بازارهای صادراتی باعث شده است حدود ۳ میلیون بشکه در روز از ظرفیت پالایشی منطقه از مدار تولید خارج شود. هم‌زمان، شماری از پالایشگاه‌های خارج از منطقه نیز به دلیل نگرانی درباره تامین خوراک، تولید خود را کاهش داده‌اند.

آژانس همچنین اعلام کرده است که حملات به زیرساخت‌های انرژی روسیه صادرات فرآورده‌های نفتی این کشور را محدود کرده و فشار مضاعفی بر بازار جهانی وارد آورده است. در مقابل، افزایش قیمت انرژی موجب کاهش مصرف فرآورده‌های نفتی در بسیاری از کشورها شده و صنعت پتروشیمی نیز به دلیل محدودیت در دسترسی به خوراک، بیشترین آسیب را از این شرایط متحمل شده است.

بازار جهانی گاز طبیعی نیز به‌شدت تحت تاثیر این بحران قرار گرفته است. بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، اختلال در تردد از تنگه هرمز از ابتدای ماه مارس، عرضه LNG قطر و امارات متحده عربی را بیش از ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز کاهش داده که معادل بیش از ۲ میلیارد مترمکعب گاز در هر هفته است. با این حال، حدود سه‌چهارم این کاهش از طریق افزایش صادرات سایر تولیدکنندگان جبران شده است.

این گزارش همچنین نشان می‌دهد که مجتمع راس لفان قطر، بزرگ‌ترین تاسیسات مایع‌سازی گاز طبیعی جهان، از دوم مارس از مدار فعالیت خارج شده و تعطیلی میادین نفتی منطقه نیز موجب کاهش تولید گاز همراه شده است. در نتیجه، قیمت گاز طبیعی در بازارهای اروپا و آسیا در ماه مارس به بالاترین میانگین ماهانه خود از ژانویه ۲۰۲۳ رسیده و همچنان بالاتر از سطوح ثبت‌شده در سال ۲۰۲۵ باقی مانده است.

همچنین آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی کرده است که آسیب واردشده به زیرساخت‌های LNG قطر باعث خواهد شد طی سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ حدود ۱۴۰ میلیارد مترمکعب از عرضه تجمعی LNG جهان از دست برود و آثار این کاهش عرضه دست‌کم تا سال‌های ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ ادامه یابد.

در واکنش به این بحران، کشورهای عضو آژانس بین‌المللی انرژی در ۱۱ مارس ۲۰۲۶ به اتفاق آرا با آزادسازی ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر اضطراری موافقت کردند؛ اقدامی که بزرگ‌ترین آزادسازی ذخایر نفتی در تاریخ این سازمان محسوب می‌شود. این ششمین اقدام هماهنگ آژانس از زمان تاسیس آن در سال ۱۹۷۴ است و بر اساس مقرراتی انجام شده که ۳۲ کشور عضو را ملزم می‌کند ذخایری معادل حداقل ۹۰ روز واردات خالص نفت خود نگهداری کنند. بخش عمده نفت آزادشده به‌صورت نفت خام و بخش قابل‌توجهی از ذخایر اروپا نیز به شکل فرآورده‌های پالایش‌شده وارد بازار شده است.

در بخش دیگری از این گزارش، آژانس بین‌المللی انرژی بر اهمیت راهبردی تنگه هرمز تاکید کرده و آورده است که این آبراه اصلی‌ترین مسیر صادرات نفت و گاز عربستان سعودی، امارات متحده عربی، کویت، قطر، عراق، بحرین و ایران به شمار می‌رود. بر اساس آمار سال ۲۰۲۵، حدود ۲۵ درصد تجارت دریایی نفت جهان و بیش از ۱۱۰ میلیارد مترمکعب LNG از این مسیر عبور کرده است.

همچنین ۹۳ درصد صادرات LNG قطر و ۹۶ درصد صادرات LNG امارات از طریق تنگه هرمز انجام شده که در مجموع نزدیک به یک‌پنجم تجارت جهانی LNG را تشکیل می‌دهد. بر اساس این گزارش، حدود ۸۰ درصد نفت و فرآورده‌های نفتی و نزدیک به ۹۰ درصد گاز طبیعی مایع عبوری از این تنگه راهی بازارهای آسیایی شده و تنها اندکی بیش از ۱۰ درصد آن به اروپا صادر شده است.

آژانس بین‌المللی انرژی در ادامه بیان کرده که در حال حاضر فقط عربستان سعودی و امارات متحده عربی امکان انتقال بخشی از صادرات نفت خود از طریق خطوط لوله جایگزین را دارند؛ ظرفیتی که بین ۳.۵ تا ۵.۵ میلیون بشکه در روز برآورد می‌شود. در مقابل، ایران، عراق، کویت، قطر و بحرین همچنان برای بخش عمده صادرات انرژی خود به تنگه هرمز وابسته هستند.

این گزارش در پایان هشدار می‌دهد که پیامدهای بحران تنگه هرمز تنها به بازار انرژی محدود نمی‌شود. بیش از ۳۰ درصد تجارت جهانی اوره، حدود ۲۰ درصد تجارت جهانی آمونیاک و فسفات، نزدیک به ۸ درصد تولید جهانی آلومینیوم و حدود ۵ میلیون تن صادرات سالانه این فلز، همچنین نزدیک به نیمی از تجارت دریایی گوگرد جهان به این مسیر وابسته است.

از این‌رو، هرگونه اختلال طولانی‌مدت در تردد از تنگه هرمز می‌تواند علاوه بر افزایش قیمت انرژی، امنیت غذایی، صنایع معدنی، تولید کودهای شیمیایی و زنجیره تامین جهانی را نیز با چالش‌های جدی مواجه کند.

آژانس بین‌المللی انرژی در جمع‌بندی گزارش خود تاکید کرده است که ازسرگیری کامل جریان صادرات نفت و گاز از تنگه هرمز، مهم‌ترین عامل برای کاهش فشار بر بازارهای جهانی انرژی، مهار روند افزایشی قیمت‌ها و کاهش ریسک‌های پیش روی اقتصاد جهانی خواهد بود.