چرا اقتصاد بهینه سازی در کشور شکل نمی‌گیرد؟

حبیب‌الله ظفریان، کارشناس ارشد انرژی در گفت‌وگو با اقتصاد معاصر اذعان داشت: کشور ما به لحاظ سبد انرژی، وابستگی زیادی به گاز دارد و بیش از ۷۰ درصد سبد انرژی ما از گاز تشکیل می‌شود. در مصارف مختلف، از جمله در حوزه صنعت، بخش خانگی و ورودی نیروگاه‌ها، ما از گاز مصرف می‌کنیم. 

این کارشناس ارشد افزود: این وابستگی شدید، خود یک مشکل در امنیت انرژی ما به شمار می‌آید، زیرا تنوع کمی در منابع انرژی داریم. در بحث ناترازی گاز نیز، حساسیت ما به تامین گاز افزایش یافته است.

وی ادامه داد: اگر به مساله ناترازی نگاه کنیم، علاوه بر ناترازی در حامل‌های انرژی همچون بنزین، امسال در حوزه برق نیز در زمان اوج مصرف به حدود ۱۸ هزار مگاوات ناترازی رسیدیم. 

ظفریان گفت: در بحث گاز نیز به دلیل اختلاف مصرف در فصل سرد، دچار ناترازی می‌شویم. سال گذشته، این عدد بیشتر از ۲۵۰ میلیون متر مکعب در روز بوده و حدود ۲۸۰ میلیون متر مکعب در روز برآورد شده است. امسال نیز پیش‌بینی می‌شود که همین عدد یا با اختلاف بیشتری، بسته به دما اتفاق بیفتد. 

این کارشناس ارشد گفت: البته این ناترازی ما در اوج مصرف بوده و ناترازی کلی ما که متوسط سالانه است، عددی کمتر از حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ میلیون متر مکعب دارد. با این حال، به هر حال ناترازی داریم و در سال‌های آتی نیز این ناترازی تشدید خواهد شد، زیرا ما نرخ رشد مصرف تقریبا ثابتی داریم که حدود ۱۴ درصد بوده ولی تولید ما نمی‌تواند به این نرخ رشد کند. 

وی ادا مه داد: عمده تولید ما نیز وابسته به میدان پارس جنوبی بوده که ۷۰ درصد گاز ما را تامین می‌کند و ۵۰ درصد انرژی مصرفی ما از این میدان می‌آید. این میدان نیز با افت فشار مواجه بوده و در سال‌های عادی با افت تولید روبه‌رو خواهد شد. بنابراین، به تبع ما در سمت تولید نیز با مشکل مواجه خواهیم بود و در نتیجه این فاصله در سال‌های آتی بیشتر خواهد شد. این زنگ خطر جدی برای کشور است.

ظفریان افزود: ناترازی گاز به لحاظ مالی، از این نظر که گاز صنایع محدود می‌شود یا در نیروگاه‌ها سوخت مایع مصرف می‌شود، برآورد حدودی دارد. عدم تامین گاز در فصل سرد و در کل سال، برخی صنایع را با مشکل مواجه می‌کند. 

وی گفت: سوخت مایع به معنای خرید گازوئیل وارداتی یا خرید از داخل با قیمت صادراتی بوده که این عدم‌النفع بزرگی را به کشور تحمیل می‌کند. در صنایع نیز به همین شکل، گازی که به آنها داده نشود، تولید در کشور را کاهش می‌دهد. 

ظفریان ادامه داد: البته باید گفت که صنایع را نباید به این راحتی تحلیل کرد ولی در کل ناترازی گاز منجر به کاهش تولید در کشور می‌شود.

ظفریان افزود: مشکل دیگری که ناترازی گاز برای کشور ایجاد می‌کند، تاثیر آن بر صادرات ما است. ناترازی گاز منجر به کاهش صادرات گاز می‌شود، به طوری که هم منابع دولت کاهش می‌یابد و هم از منافع استراتژیکی که می‌تواند ایجاد کند، محروم می‌شویم و در بازار گاز نیز نقش خود را از دست خواهیم داد.

این کارشناس ارشد با اشاره به اینکه دومین تولیدکننده گاز دنیا هستیم گفت: ما به لحاظ تولید گاز، سومین کشور دنیا هستیم و تولید ما کم نیست. به لحاظ ذخایر نیز در جایگاه دوم دنیا قرار داریم و تولید ما هم متناسب با ذخایر امکان افزایش دارد اما در سمت مصرف، ما پتانسیل کاهش مصرف جدی داریم. 

وی افزود: شاخص‌های عمومی که در فضای بهینه‌سازی مصرف استناد می‌شود، شامل شاخص شدت انرژی، شاخص سرانه مصرف و مجموع مصرف گاز و برق خانگی است. در برخی تحلیل‌ها، فقط برق یا فقط گاز را مقایسه می‌کنند که این درست نیست. در کشور ما، سبد مصرف خانگی بیشتر بر پایه گاز بوده و متوسط مصرف ما بالا است. البته این به معنای این نیست که مردم ما پرمصرف هستند، بلکه ساختار انرژی کشور این حد از مصرف را به وجود آورده است.

وی گفت: مساله اصلی در مورد پروژه‌های بهینه‌سازی این بوده که اقتصاد صرفه‌جویی در ایران هنوز شکل نگرفته است. در عمده کشورها، قیمت آزاد یا قیمت صادراتی وجود دارد که این قیمت خود سیگنالی به مصرف‌کننده و شرکت‌های فعال در زمینه بهینه‌سازی مصرف می‌دهد. با این حال در ایران، به دلیل ملاحظات مختلف، این اقتصاد شکل نگرفته است. مادامی که اقتصاد صرفه‌جویی شکل نگیرد، پروژه‌های بهینه‌سازی انجام نمی‌شوند.

وی به زیرساخت‌های قانونی اشاره کرد و گفت: برای اجرای طرح‌های بهینه‌سازی وجود دارد. یکی از این زیرساخت‌ها، ماده ۱۲ قانون رفع موانع تولید بوده که می‌گوید اگر صرفه‌جویی انجام شود، عایدی آن به سرمایه‌گذار داده می‌شود. این موضوع می‌تواند پروژه‌ها را جذاب کند اما به دلیل عدم انجام تعهدات دولت، کسی سرمایه‌گذاری نمی‌کند.

این کارشناس ارشد افزود: اگر این چرخه احیا شود، هم مردم به بهینه‌سازی خواهند پرداخت و هم شرکت‌های خدمات انرژی فعال خواهند شد.

ظفریان به وجود بیش از ۳۰ میلیارد دلار پروژه مصوب شورای اقتصاد اشاره کرد و گفت که اگر دولت به تعهدات خود عمل کند، این پروژه‌ها به نتیجه خواهند رسید.

وی همچنین به بازار گواهی صرفه‌جویی اشاره کرد و گفت: این بازار می‌تواند به مردم و صنایع انگیزه دهد تا مصرف خود را کاهش دهند. با ایجاد سازوکارهایی برای خرید و فروش گواهی‌های صرفه‌جویی، می‌توان به بهینه‌سازی مصرف کمک کرد.

ظفریان در پایان گفت: مصرف انرژی تابع دو عامل اصلی رفتار مصرف‌کننده و تجهیزات مصرفی است. باید به بهینه‌سازی مصرف در همه بخش‌ها توجه شود و نباید تنها بر روی یک بخش تمرکز کرد. این موضوع نیازمند همکاری بین وزارتخانه‌ها و ایجاد ساختارهای جدید مدیریتی بوده تا مدیریت تقاضا به شکل موثرتری انجام شود.