سی‌ان‌جی در دسترس‌ و ارزان‌ترین راه عبور از ناترازی بنزین

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ افزایش مصرف سوخت در سال‌های اخیر، علاوه بر فشار بر منابع انرژی کشور، هزینه‌های قابل‌ توجهی را به اقتصاد خانوار و دولت تحمیل کرده است. در چنین شرایطی، پیدا کردن راه‌هایی برای مدیریت مصرف و استفاده بهینه‌تر از منابع موجود، اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند. یکی از موضوعات مهم در این میان، تنوع‌بخشی به سبد سوخت و استفاده بیشتر از ظرفیت‌هایی است که می‌توانند بخشی از بار مصرف سوخت‌های مایع را کاهش دهند. این تغییر، علاوه بر آثار اقتصادی، می‌تواند به کاهش آلودگی هوا و استفاده بهینه‌تر از منابع داخلی انرژی نیز کمک کند. با این حال، استفاده گسترده از سوخت‌های جایگزین تنها با در اختیار داشتن زیرساخت امکان‌پذیر نیست و عواملی مانند صرفه اقتصادی، سیاست‌گذاری، مشوق‌های مصرف و فرهنگ استفاده نیز در آن نقش دارند. در همین راستا درباره ظرفیت سوخت‌های جایگزین و نقش آنها در مدیریت مصرف انرژی با احسان جان‌محمدی، رئیس هیات‌مدیره انجمن صنفی سی‌ان‌جی کشور به گفت‌وگو پرداختیم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.

اقتصاد معاصر: چرا CNG با وجود ظرفیت بالا نتوانسته بخش قابل‌ توجهی از مصرف بنزین را جبران کند و مشکل اصلی چیست؟

جان‌محمدی: ما حدود ۴.۵ میلیون خودروی دوگانه‌سوز در کشور داریم که تقریبا ۲۰ درصد کل خودروها را شامل می‌شوند. این خودروها طی ۱۰ سال گذشته حدود ۲۰ درصد از سبد سوخت کشور را به خود اختصاص می‌دادند و سی‌ان‌جی نیز سهم قابل‌ توجهی در این سبد داشت. با این حال، طی ۴ تا ۵ سال گذشته و با کاهش ارزش ریالی و کم شدن فاصله قیمتی میان سی‌ان‌جی و بنزین، استفاده از این سوخت در خودروها به‌ تدریج کاهش یافته و اکنون سهم سی‌ان‌جی از سبد سوخت کشور به حدود ۱۰ درصد رسیده؛ در حالی که طبق برنامه‌ها می‌توانستیم این سهم را از ۲۰ به ۳۰ درصد افزایش دهیم. 

قطعا یکی از مهم‌ترین مشکلات، جذاب نبودن فاصله قیمتی میان سی‌ان‌جی و بنزین است. اگر شرایط کشور اجازه می‌داد فاصله قیمتی میان این دو سوخت افزایش یابد، حداقل در بخش خودروهای عمومی می‌توانستیم سوخت مورد نیاز آنها را به‌ طور کامل از طریق سی‌ان‌جی تامین کنیم. با این حال، تاکنون به تشخیص مسوولان این اتفاق نیفتاده و انجمن صنفی سی‌ان‌جی کشور پیشنهاد می‌کند برای تشویق و ترغیب خودروهای عمومی به استفاده از سی‌ان‌جی، مشوق‌های قیمتی برای این بخش در نظر گرفته شود.

اقتصاد معاصر: این مشوق‌ها چه چیز‌هایی می‌تواند باشد؟

جان‌محمدی: در خصوص این سناریو، می‌توان موارد مختلفی را پیشنهاد داد که راننده‌های خودرو‌های عمومی را به سمت سی‌ان‌جی سوق دهد. مشوق‌ها بنا به صلاح‌دید مسوولان، می‌تواند از مشوق‌های ریالی و غیرقیمتی، اعم از کاهش عوارض تا دادن لاستیک‌های یارانه‌ای، روغن و... باشد.

اقتصاد معاصر: چرا حتی رایگان شدن CNG هم نتوانسته مردم را از بنزین به سمت این سوخت سوق دهد و مشکل اصلی را در کجا می‌دانید؟

جان‌محمدی: در سه مرحله، جایگاه‌داران و بهره‌برداران سی‌ان‌جی با هزینه شخصی خود و صرفا با هدف ترغیب مردم و جلب توجه دولت به ظرفیت سی‌ان‌جی، عرضه این سوخت را به‌ صورت رایگان انجام دادند. در جریان دو دوره جنگ و از ابتدای مردادماه نیز حدود هزار جایگاه، عرضه رایگان سی‌ان‌جی را آغاز کردند تا مردم به استفاده از این سوخت ترغیب شوند. خوشبختانه بر اساس آمار شرکت ملی پخش، این اقدام توانسته مصرف بنزین را بین یک تا سه میلیون لیتر کاهش دهد اما به دلیل جذاب نبودن فاصله قیمتی بنزین و سی‌ان‌جی، امکان افزایش این میزان وجود نداشته است. 

با تداوم این روند و ارائه تسهیلات از سوی دولت به خودروهای دوگانه‌سوز، می‌توان میزان عرضه سی‌ان‌جی را افزایش داد. در حال حاضر حدود ۱۵ میلیون مترمکعب سی‌ان‌جی، معادل ۱۵ میلیون لیتر بنزین، عرضه می‌شود و با همین تعداد خودرو و جایگاه موجود در کشور، امکان افزایش این میزان به ۳۵ تا ۴۰ میلیون مترمکعب وجود دارد. به این ترتیب، سی‌ان‌جی می‌تواند کل ناترازی را برطرف کند، مشروط بر اینکه از این بخش حمایت شود و مصرف‌کنندگان و خودروهای دوگانه‌سوز به استفاده از آن ترغیب شوند.

دولت باید برای سرپا ماندن جایگاه‌های CNG وارد عمل شود

اقتصاد معاصر: چند جایگاه سی‌ان‌جی در کشور فعال هستند و چه تعداد به‌ دلیل مشکلات اقتصادی، نبود سرمایه‌گذاری یا مشکلات گاز و برق از چرخه فعالیت خارج شده‌اند؟

جان‌محمدی: ما در حال حاضر حدود ۲۳۵۶ جایگاه سی‌ان‌جی در کشور داریم که به‌ طور میانگین حدود ۲۱۰۰ جایگاه همواره فعال هستند. همچنین بین ۱۰۰ تا ۳۰۰ جایگاه نیز به‌ صورت متناوب، به‌ دلیل مشکلات اقتصادی یا انجام تعمیرات دوره‌ای، از چرخه فعالیت خارج می‌شوند. 

قطعا نوسازی و بهسازی جایگاه‌های سی‌ان‌جی و حمایت از اقتصاد این جایگاه‌ها نیازمند عزم جدی دولت است تا جایگاه‌ها در بهترین شرایط فعالیت قرار داشته باشند و در صورت نیاز، امکان افزایش سهم سی‌ان‌جی در سبد سوخت کشور وجود داشته باشد. جایگاه‌داران تاکنون با وجود مشکلات مالی و اقتصادی، به‌ صورت ۲۴ ساعته فعالیت کرده‌اند اما با توجه به گذشت ۱۵ تا ۲۰ سال از عمر این جایگاه‌ها، نوسازی و بهسازی آنها ضروری است و امیدواریم دولت در مصوبات هیات وزیران درباره کارمزد جایگاه‌های سی‌ان‌جی، توجه ویژه‌ای به این موضوع داشته باشد.

اقتصاد معاصر: آیا دولت در سال‌های گذشته برای توسعه سی‌ان‌جی و دوگانه‌سوز کردن خودرو‌ها سرمایه‌گذاری کافی کرده است؟

جان‌محمدی: خوشبختانه طبق مصوبه شورای اقتصاد، طی چهار سال گذشته باید ۹۰۰ هزار خودرو به‌ صورت رایگان دوگانه‌سوز می‌شدند که تاکنون نزدیک به ۳۰۰ هزار خودرو در این طرح تبدیل شده‌اند. با این حال، به‌ دلیل بدهی دولت به چند پیمانکار، اجرای این طرح طی ماه‌های گذشته متوقف شده و قرار است با پرداخت بخشی از این بدهی، تبدیل رایگان خودروهای عمومی دوباره آغاز شود. 

از سوی دیگر، خودروسازان نیز در این زمینه کوتاهی کرده‌اند. طبق قانون برنامه هفتم، تا سال ۱۴۰۷ باید ۳۰ درصد خودروهای تولیدی به‌ صورت دوگانه‌سوز تولید شوند اما سهم تولید دوگانه‌سوزها طی سال‌های گذشته نهایتا به ۴ درصد رسیده است. تولید و عرضه خودروهای پرمصرف به جای خودروهای دوگانه‌سوز، یکی از عوامل افزایش ناترازی و کاهش مصرف سی‌ان‌جی است.

تداوم فعالیت جایگاه‌های سی‌ان‌جی به میزان سود و زیان و بازگشت سرمایه آنها وابسته است اما قیمت‌گذاری دستوری سوخت و کاهش مصرف سی‌ان‌جی طی سال‌های گذشته، اقتصاد این جایگاه‌ها را به‌ شدت تضعیف کرده است. اگر این روند ادامه پیدا کند، دست‌کم ۵۰ درصد ظرفیت جایگاه‌های سی‌ان‌جی کشور از دست خواهد رفت. این در حالی است که طی ۲۰ سال گذشته حدود ۴ میلیارد دلار برای ایجاد این جایگاه‌ها سرمایه‌گذاری شده است. از دست رفتن این ظرفیت، در آینده می‌تواند ناترازی سوخت کشور را بیش از وضعیت فعلی افزایش دهد.

فقط یک میلیون ماشین از سی‌ان‌جی استفاده می‌کنند

اقتصاد معاصر: خودرو‌های دوگانه‌سوز موجود چه وضعیتی دارند و چرا بخشی از مالکان با وجود امکان استفاده از CNG همچنان بنزین را ترجیح می‌دهند؟

جان‌محمدی: ما حدود ۴.۵ میلیون خودروی دوگانه‌سوز در کشور داریم که بخش عمده آنها شامل تاکسی‌ها، وانت‌ها و خودروهای حمل‌ونقل عمومی است. یکی از مهم‌ترین عوامل کاهش استفاده این خودروها از سوخت گاز، جذاب نبودن مصرف سی‌ان‌جی در مقایسه با بنزین است؛ مساله‌ای که باعث شده بسیاری از خودروهای دوگانه‌سوز به استفاده مستمر از گاز روی نیاورند. بر اساس آخرین آمار، از مجموع ۴.۵ میلیون خودروی دوگانه‌سوز، فقط حدود ۷۰۰ هزار تا یک میلیون خودرو به‌ صورت مستمر از گاز استفاده می‌کنند. اگر بتوان میزان مصرف سی‌ان‌جی را در میان این خودروها افزایش داد و آنها را به استفاده بیشتر از گاز سوق داد، می‌توان حداقل ۱۵ میلیون لیتر از ناترازی بنزین را کاهش داد.

اقتصاد معاصر: اگر دولت بخواهد از سی‌ان‌جی برای کاهش مصرف بنزین استفاده کند، چه اقداماتی باید انجام دهد؟

جان‌محمدی: در دسترس‌ترین راهکار برای رفع ناترازی بنزین، استفاده از ظرفیت سی‌ان‌جی است. در حال حاضر ۴.۵ میلیون خودروی دوگانه‌سوز در کشور داریم که اگر همین خودروها به‌ طور کامل به سمت مصرف سی‌ان‌جی هدایت شوند، می‌توان در همان فاز نخست بخش قابل‌ توجهی از ناترازی بنزین را برطرف کرد؛ آن هم بدون نیاز به حتی یک دلار سرمایه‌گذاری جدید. در سال‌های آینده نیز می‌توان با یک برنامه بلندمدت ۱۰ تا ۱۵ ساله، تعداد خودروهای مجهز به سی‌ان‌جی را افزایش داد. با این حال، در شرایط فعلی یا باید فاصله قیمتی سی‌ان‌جی و بنزین افزایش یابد یا برای مصرف این سوخت مشوق‌هایی در نظر گرفته شود. بدون تصمیم مشخص و وحدت رویه در این زمینه، سایر اقدامات بیشتر مقطعی خواهند بود و بعید است بتوانند ناترازی بنزین را در کوتاه‌مدت برطرف کنند.

اقتصاد معاصر: با ادامه روند فعلی مصرف بنزین، آیا CNG می‌تواند در کوتاه‌مدت به حل کمبود بنزین و کاهش ناترازی کمک کند یا فرصت استفاده از این ظرفیت را از دست داده‌ایم؟

جان‌محمدی: اگر بخواهیم کوتاه‌ترین مسیر برای رفع ناترازی بنزین را بررسی کنیم، چند سناریو وجود دارد؛ از جمله واردات خودروهای کم‌مصرف و الزام خودروسازان به تولید خودروهای بهینه‌تر. این راهکار موثر است اما با توجه به وجود حدود ۲۵ میلیون خودرو در کشور و جایگزینی سالانه ۵۰۰ هزار دستگاه، ۱۵ تا ۲۰ سال زمان می‌برد و برای حل ناترازی فعلی حدود ۲۰ میلیون لیتری، راهکاری فوری و در دسترس نیست. 

در شرایط فعلی، یکی از سریع‌ترین راهکارها استفاده از ظرفیت سی‌ان‌جی است؛ چراکه زیرساخت، جایگاه و حدود ۴.۵ میلیون خودروی دوگانه‌سوز در کشور وجود دارد. اگر خودروهای عمومی، دولتی و دوگانه‌سوزهای موجود به سمت مصرف بیشتر سی‌ان‌جی هدایت شوند، می‌توان در کمتر از یک ماه بخش قابل‌ توجهی از ناترازی بنزین را کاهش داد، بدون نیاز به سرمایه‌گذاری سنگین جدید. این اقدام باید در کنار برنامه‌های بلندمدتی مانند افزایش تولید خودروهای دوگانه‌سوز، اختصاص سهم بیشتر تولید خودروسازان به خودروهای سی‌ان‌جی‌سوز و فرهنگ‌سازی مصرف این سوخت دنبال شود.

در مجموع باید گفت در شرایطی که ناترازی بنزین به اوج رسیده و راهکار فوری برای آن وجود ندارد، استفاده بیشتر از سی‌ان‌جی توسط ۴.۵ میلیون خودروی دوگانه‌سوز می‌تواند هم به اقتصاد خانوار و هم به کاهش ناترازی بنزین کمک کند. در مقابل، دولت باید به‌جای شعار، مشوق‌ها و بسته‌های حمایتی عملی برای سوق دادن خودروهای عمومی و دوگانه‌سوز به سمت مصرف سی‌ان‌جی در نظر بگیرد؛ چراکه بدون اقدام عملی، صرفا با حرف نمی‌توان ناترازی بنزین را کاهش داد.