توافق نفتی ترامپ و پوتین؛ چرا گازوئیل ۶ دلاری آمریکا ارزان نمی‌شود؟

به گزارش اقتصاد معاصر؛ در شرایطی که بازار جهانی فرآورده‌های نفتی با کمبود عرضه و افزایش قیمت‌ها مواجه است، خبر توافق نفتی دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین برای تسهیل صادرات گازوئیل روسیه بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که آیا بازگشت بخشی از عرضه روسیه می‌تواند قیمت سوخت را در آمریکا و سایر بازارهای مصرف کاهش دهد؟

بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، قیمت گازوئیل در آمریکا به حدود 6.2 دلار به‌ازای هر گالن رسیده؛ در حالی که این رقم پیش از جنگ حدود 3.7 دلار بود. این اختلاف قیمت نشان می‌دهد بازار سوخت همچنان با فشار قابل‌توجهی روبه‌رو است و صرف اعلام یک توافق برای افزایش عرضه، لزوماً به معنای کاهش سریع قیمت‌ها نیست.

مسئله اصلی آن است که بازار جهانی گازوئیل هم‌زمان از دو مسیر تحت فشار قرار گرفته است: محدودیت انتقال فرآورده‌های نفتی از منطقه خلیج فارس در پی اختلال در تنگه هرمز و کاهش توان صادراتی روسیه در نتیجه آسیب به زیرساخت‌های پالایشی این کشور. در چنین شرایطی، باید دید حجم گازوئیلی که قرار است با معافیت آمریکا وارد بازار شود، تا چه اندازه با ابعاد کمبود موجود تناسب دارد.

کسری چندمیلیون‌بشکه‌ای؛ بازار گازوئیل زیر فشار کمبود عرضه

برآوردهای مطرح‌شده در اطلاعات مبنای این گزارش، از کسری روزانه حدود 2 میلیون بشکه‌ای گازوئیل در بازار جهانی حکایت دارد؛ رقمی که در صورت تداوم اختلالات عرضه می‌تواند فشار بیشتری بر قیمت فرآورده‌های نفتی وارد کند.

بر اساس همین برآورد، تجارت جهانی گازوئیل پیش از جنگ حدود 5 میلیون بشکه در روز بوده است. بنابراین، کسری 2 میلیون بشکه‌ای معادل حدود 40 درصد از حجم تجارت روزانه پیش از بحران است؛ هرچند برای نتیجه‌گیری دقیق درباره میزان عرضه ازدست‌رفته، باید میان کاهش تجارت، افت تولید و اختلال در مسیرهای حمل‌ونقل تفاوت قائل شد.

در این میان، دو عامل اهمیت ویژه‌ای دارند. نخست، محدودیت عبور محموله‌های نفتی و فرآورده‌ها از تنگه هرمز که می‌تواند دسترسی بازارهای مصرف به بخشی از عرضه منطقه را مختل کند. دوم، حملات اوکراین به زیرساخت‌های پالایشی روسیه که توان این کشور برای تولید و صادرات فرآورده‌های نفتی را تحت تأثیر قرار داده است.

ترکیب این دو عامل، شرایطی ایجاد می‌کند که در آن حتی افزایش محدود صادرات از سوی یک تولیدکننده بزرگ نیز الزاماً برای متعادل کردن بازار کافی نیست.

صادرات گازوئیل روسیه به کمترین سطح بیش از یک دهه اخیر رسید

یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تشدید بحران بازار گازوئیل، افت شدید محموله‌های صادراتی روسیه است؛ کشوری که پیش از تشدید محدودیت‌ها یکی از بازیگران اصلی تجارت جهانی این فرآورده به شمار می‌رفت.

بر اساس داده‌های شرکت ورتکسا که بلومبرگ منتشر کرده است، صادرات دریایی گازوئیل و گازاویل روسیه در سپتامبر 2026 به حدود 144 هزار بشکه در روز رسید؛ رقمی که پایین‌ترین سطح ثبت‌شده در بیش از یک دهه داده‌های این مؤسسه است. این میزان نسبت به ماه اوت نیز حدود 28 درصد کاهش نشان می‌دهد.

سقوط صادرات دریایی گازوئیل روسیه به پایین‌ترین سطح بیش از یک دهه اخیر؛ داده‌های ورتکسا، گردآوری‌شده توسط بلومبرگ.

کاهش صادرات روسیه تنها به محدودیت‌های خارجی مربوط نیست. حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه، اختلال در فعالیت برخی تأسیسات و افزایش نیاز به تأمین بازار داخلی، توان صادراتی مسکو را محدود کرده است. روسیه برای جلوگیری از کمبود داخلی نیز محدودیت‌هایی بر صادرات گازوئیل اعمال کرده است.

در نتیجه، حتی اگر مسکو مجوزهای بیشتری برای صادرات دریافت کند، میزان عرضه واقعی به ظرفیت پالایشگاه‌های فعال، سرعت تعمیر تأسیسات آسیب‌دیده و اولویت تأمین مصرف داخلی بستگی خواهد داشت. به بیان دیگر، رفع محدودیت حقوقی صادرات لزوماً به معنای بازگشت فوری ظرفیت ازدست‌رفته تولید و عرضه نیست.

در نمودار زیر به وضوح مشخص است که جدا از صادرات، توان تولید روسیه هم در ماه های اخیر به دلیل حملات اوکراین، در روند کاهشی قرار داشته است.

توافق ترامپ و پوتین؛ چه میزان گازوئیل وارد بازار می‌شود؟

دونالد ترامپ در 9 اکتبر از توافق با ولادیمیر پوتین برای عرضه گازوئیل روسیه به بازار آمریکا و بازارهای جهانی خبر داد. هم‌زمان، وزارت خزانه‌داری آمریکا مجوزی صادر کرد که بر اساس آن، برخی محموله‌های گازوئیل روسیه که تا تاریخ تعیین‌شده بارگیری شده‌اند، تا آوریل 2027 از تحریم‌های مربوطه معاف می‌شوند.

طبق اعلام ترامپ، روسیه ابتدا بیش از 300 هزار تن گازوئیل عرضه خواهد کرد؛ سپس 500 هزار تن دیگر در ماه نوامبر و یک میلیون تن در مرحله بعد به این عرضه اضافه می‌شود. او همچنین از امکان تحویل سه میلیون تن دیگر در ادامه، مشروط به وضعیت پالایشگاه‌های روسیه، سخن گفته است.

با این حال، برای ارزیابی اثر توافق باید میان حجم کل محموله‌های وعده‌داده‌شده و میزان عرضه روزانه‌ای که واقعاً به بازار اضافه می‌شود تفاوت قائل شد. ارقام اعلام‌شده عمدتاً بر حسب تن هستند و برای مقایسه با کسری روزانه بازار باید به حجم معادل بشکه و بازه زمانی تحویل تبدیل شوند.

از سوی دیگر، بخشی از این محموله‌ها ممکن است جایگزین صادراتی شوند که پیش‌تر به مقصد بازارهای دیگر ارسال می‌شدند. بنابراین، افزایش واردات آمریکا لزوماً به همان میزان عرضه خالص جهانی را افزایش نمی‌دهد؛ به‌خصوص اگر خریداران قبلی روسیه برای تأمین نیاز خود به سراغ عرضه‌کنندگان دیگر بروند. تحلیلگران نیز درباره اثر محدود این توافق بر قیمت‌های جهانی هشدار داده‌اند.

چرا توافق نفتی الزاماً قیمت گازوئیل را کاهش نمی‌دهد؟

بررسی ابعاد این توافق نشان می‌دهد دست‌کم سه عامل می‌تواند اثر آن بر قیمت گازوئیل آمریکا و بازار جهانی را محدود کند.

1. حجم عرضه در برابر کسری بازار کوچک است.

اگر کسری روزانه بازار جهانی را مطابق برآورد مطرح‌شده در این گزارش، حدود 2 میلیون بشکه در نظر بگیریم، حتی عرضه روزانه 100 تا 125 هزار بشکه نیز تنها معادل 5 تا 6.25 درصد این کسری خواهد بود. البته این مقایسه مشروط به آن است که ارقام یادشده، عرضه خالص و افزوده‌شده به بازار باشند، نه محموله‌هایی که صرفاً مقصد آنها تغییر کرده است.

از این منظر، توافق روسیه و آمریکا می‌تواند به افزایش دسترسی برخی خریداران به گازوئیل کمک کند، اما به‌تنهایی برای جبران شکاف عرضه در مقیاس جهانی کافی به نظر نمی‌رسد.

2. صادرات جدید ممکن است جایگزین محموله‌های قبلی شود.

روسیه پیش از توافق نیز بخشی از گازوئیل خود را به بازارهای خارجی عرضه می‌کرد؛ هرچند این صادرات در ماه‌های اخیر به‌شدت کاهش یافته است. اگر محموله‌های جدید صرفاً به بازار آمریکا هدایت شوند و از حجم صادرات به سایر مشتریان کاسته شود، اثر توافق بر مجموع عرضه جهانی محدود خواهد بود.

افزون بر این، روسیه با آسیب‌دیدگی پالایشگاه‌ها و ضرورت تأمین بازار داخلی مواجه است. بنابراین، تحقق کامل برنامه اعلام‌شده به میزان بازیابی ظرفیت تولید و امکان استمرار صادرات بستگی دارد.

3. اجرای توافق با ابهام‌های عملیاتی و سیاسی روبه‌رو است.

صدور مجوز معافیت از تحریم، یک مانع حقوقی را برطرف می‌کند؛ اما به‌تنهایی تضمین‌کننده تحویل همه محموله‌های وعده‌داده‌شده نیست. وضعیت پالایشگاه‌های روسیه، تداوم حملات اوکراین، زمان‌بندی تعمیرات، ظرفیت حمل‌ونقل و نحوه اجرای مجوز از جمله عواملی هستند که می‌توانند بر حجم و زمان عرضه اثر بگذارند.

از سوی دیگر، این توافق در شرایطی اعلام شده که سیاست تحریمی آمریکا علیه روسیه با هدف محدود کردن درآمدهای انرژی مسکو دنبال می‌شد. تغییر در این سیاست، خود می‌تواند با چالش‌های سیاسی و اجرایی مواجه شود.

آیا قیمت گازوئیل در آمریکا پایین می‌آید؟

قیمت گازوئیل در آمریکا پس از اعلام توافق واکنش کاهشی نشان داد؛ به‌طوری‌که گزارش اس‌اندپی گلوبال از افت روزانه 6.45 دلاری در قیمت شکاف قیمتی گازوئیل کم‌گوگرد آمریکا نسبت به نفت خام وست‌تگزاس اینترمدیت حکایت دارد. با این حال، افت یک شاخص معاملاتی بلافاصله به همان میزان در قیمت سوخت مصرف‌کننده منعکس نمی‌شود.

قیمت نهایی گازوئیل در آمریکا علاوه بر قیمت جهانی فرآورده، از هزینه پالایش، موجودی انبارها، هزینه حمل‌ونقل، حاشیه سود توزیع و شرایط عرضه و تقاضای داخلی تأثیر می‌پذیرد. بنابراین، حتی اگر توافق روسیه و آمریکا به افزایش عرضه منجر شود، میزان کاهش قیمت در جایگاه‌های سوخت به مجموعه این عوامل بستگی خواهد داشت.

در شرایطی که کمبود فرآورده‌های پالایشی و اختلال در مسیرهای تجارت انرژی ادامه دارد، نمی‌توان صرفاً با اتکا به یک توافق سیاسی انتظار داشت قیمت گازوئیل به سطوح پیش از بحران بازگردد.

 توافق سیاسی در برابر بحران واقعی عرضه

توافق ترامپ و پوتین می‌تواند بخشی از فشار بازار گازوئیل را کاهش دهد، اما فاصله میان حجم عرضه وعده‌داده‌شده و ابعاد کمبود جهانی، محدودیت ظرفیت پالایشی روسیه و احتمال جابه‌جایی مقصد محموله‌ها، موانعی جدی در برابر کاهش پایدار قیمت‌ها هستند.

نکته تعیین‌کننده این است که بازار به مجوز صادرات یا اعلام توافق واکنش اولیه نشان می‌دهد، اما کاهش پایدار قیمت‌ها به افزایش واقعی و مستمر عرضه نیاز دارد. تا زمانی که اختلال در تولید پالایشگاه‌ها و مسیرهای انتقال فرآورده‌های نفتی برطرف نشود، نمی‌توان انتظار داشت توافقی با این ابعاد به‌تنهایی بحران گازوئیل را حل کند.

از این رو، معیار اصلی سنجش موفقیت توافق روسیه و آمریکا نه حجم محموله‌های اعلام‌شده، بلکه میزان عرضه خالصی است که در عمل به بازار جهانی اضافه می‌شود و در نهایت چه اثری بر قیمت عمده‌فروشی و قیمت مصرف‌کننده می‌گذارد./تسنیم