آسیب صنعت هوانوردی منطقه از جنگ‌افروزی آمریکا؛ دومینوی توقف پروازها به عربستان رسید

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ فرودگاه بین‌المللی ملک خالد ریاض، تنها دروازه هوایی تجاری پایتخت عربستان، از عصر شنبه دهم اکتبر پس از حملات به این فرودگاه به طور کامل تعطیل شد. سازمان هوانوردی غیرنظامی عربستان امروز دوشنبه  تمدید تعطیلی آن را برای تکمیل بررسی سلامت تاسیسات اعلام کرد و هیچ زمانی برای بازگشایی تعیین نکرد.

داده‌های رهگیری پرواز نشان می‌دهد در ۲۴ ساعت منتهی به ۱۰ اکتبر، دست‌کم ۲۲۵ پرواز در فرودگاه ریاض لغو شد. بر اساس داده‌های شرکت تحلیلی سیریوم، مجموع لغوها از پنجشنبه ۸ اکتبر تا ۱۲ اکتبر به بیش از ۱،۳۰۰ پرواز رسید و ۸۴۸ پرواز دیگر نیز با تاخیر مواجه شد.

فرودگاه بین‌المللی ملک فهد دمام، سومین فرودگاه بزرگ عربستان با حدود ۱۳.۷ میلیون مسافر در سال نیز از عصر شنبه عملیات پروازی‌اش متوقف شد و ۵۳ پرواز لغوشده ثبت کرد. فرودگاه ابها در جنوب غرب نیز در حملات اخیر آسیب دید. به این ترتیب، سه فرودگاه از فرودگاه‌های اصلی عربستان از مدار خارج شدند.

نیروهای مسلح یمن پیش از این هشدار داده بودند که آسمان عربستان به میدان عملیات تبدیل شده و همه شرکت‌های هواپیمایی باید احتیاط کنند. سرتیپ یحیی سریع، سخنگوی نیروهای مسلح یمن اعلام کرد پروازهای بشردوستانه به فرودگاه ریاض تنها با مجوز مرکز هماهنگی عملیات بشردوستانه در صنعا مجاز خواهند بود. این حملات در واکنش به محاصره سال‌ها فرودگاه صنعا و محدودیت‌های پروازی اعمال‌شده توسط ائتلاف سعودی-آمریکایی صورت گرفت. بر اساس اسناد فرودگاه صنعا، این محاصره، ناوبری هوایی فرودگاه را به کمتر از ۳ درصد ظرفیت عادی آن کاهش داده و به گفته وزارت بهداشت دولت صنعا، بسته شدن این فرودگاه به مرگ حدود ۶۰،۰۰۰ بیمار نیازمند درمان در خارج از کشور منجر شده است. اما آنچه در آسمان عربستان می‌گذرد، حلقه پایانی زنجیره‌ای است که نقطه آغاز آن خارج از منطقه بسته شد.

نقطه آغاز: وقتی آسمان ایران بسته شد

در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، پس از حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران، سازمان هواپیمایی کشوری ایران فضای هوایی کشور را به طور کامل بست. در همان ساعات، آسمان ایران، عراق، کویت، اسرائیل و بحرین عملا از هواپیمای مسافربری خالی شد.

بر اساس گزارش خبرگزاری فرانسه، خطوط هوایی ایر ایندیا، ویرجین آتلانتیک، لوفت‌هانزا، ایر فرانس-کی‌ال‌ام و ترکیش ایرلاینز از نخستین شرکت‌هایی بودند که پرواز در آسمان ایران، عراق و اسرائیل را به طور کامل متوقف کردند. نتیجه این بسته شدن، ضربه‌ای سنگین به هوانوردی ایران و منطقه بود. پروازهای بین‌المللی فرودگاه امام خمینی تهران از میانگین روزانه ۹۱ پرواز به ۵۳ پرواز کاهش یافت؛ یعنی افت ۴۲ درصدی. پروازها به گرجستان، عمان و آذربایجان به طور کامل متوقف شد.

در  هشتم سپتامبر ۲۰۲۶ نیز وزارت خزانه‌داری آمریکا تحریم‌های گسترده‌ای را علیه صنعت هوانوردی ایران اعمال کرد. این تحریم‌ها ۳۶ هدف از جمله ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی را در بر گرفت. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا از شرکت‌های خارجی خواست خدمات فرودگاهی، سوخت‌رسانی و فروش بلیت به ایران را متوقف کنند و در غیر این صورت از سیستم دلاری اخراج خواهند شد.

به دنبال آن، پروازهای ایران به بغداد و مسقط از نیمه‌شب ۲۳ سپتامبر به حالت تعلیق درآمد. خطوط هوایی امارات، فلای‌دوبی، اتحاد ایرویز و قطر ایرویز نیز پروازهای خود به ایران را لغو کردند. لوفت‌هانزا و اوستریا ایرلاینز توقف پروازهای خود به ایران را تا ۲۴ اکتبر تمدید کردند. ترکیش ایرلاینز نیز پروازهای خود به ایران را تا مارس ۲۰۲۷ متوقف کرد.

با این حال، همه پروازهای بین‌المللی ایران متوقف نشده است. بر اساس اعلام ایران‌ایر، پروازهای تهران و مشهد به استانبول و همچنین پروازهای تهران، مشهد و اصفهان به نجف همچنان برقرار است. همچنین پروازهای ایران‌ایر به کراچی پاکستان از تهران و مشهد از سر گرفته شده است. پروازهای ماهان ایر به چین نیز برقرار مانده است. پروازهای ایران به مقصد نجف که مقصد زیارتی مهمی است، هنوز فعال است.

هشدار آژانس‌های بین‌المللی: آسمان منطقه ناامن است

آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیه اروپا از ماه‌ها پیش هشدارهای خود درباره پرواز در آسمان کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس را صادر کرده و به‌طور مکرر تمدید می‌کند. این آژانس در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، بولتن اطلاعات منطقه درگیری درباره آسمان عربستان منتشر کرد و از شرکت‌های هواپیمایی خواست در بخش‌های مشخصی از این آسمان در هیچ ارتفاعی پرواز نکنند.

در ۹ اکتبر، پس از حملات به فرودگاه ریاض، این هشدار گسترش یافت و منطقه‌ای در شمال غرب عربستان نیز به فهرست مناطق پرخطر اضافه شد. آژانس اروپا اعلام کرد حملات اخیر نشان داده که این گروه توانایی و قصد حمله به اهدافی در عمق خاک عربستان از جمله پایتخت را دارد.

این نهاد در بیانیه خود تاکید کرد: «حملات موشکی و پهپادی مکرر، همراه با فعال شدن سامانه‌های پدافند هوایی، خطر شناسایی اشتباه هواپیماهای غیرنظامی و همچنین خطرات ناشی از پرواز موشک‌ها و پهپادها، فعالیت‌های رهگیری و سقوط آوار را افزایش می‌دهد». این هشدار تا ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ اعتبار دارد و همه شرکت‌های هواپیمایی فعال در اتحادیه اروپا را شامل می‌شود. پیش از این نیز هشدار مشابهی درباره پرواز در آسمان بحرین، کویت، قطر و امارات متحده عربی تا همان تاریخ تمدید شده بود.

علاوه بر این، یک سازمان تخصصی هوانوردی با نزدیک به ۱۰ هزار عضو نیز هشدار «پرواز نکنید» برای عربستان صادر کرد و اعلام کرد: «اکنون توصیه می‌کنیم از عملیات در عربستان سعودی به طور کامل اجتناب شود، از جمله استفاده از فرودگاه‌های سعودی به عنوان مسیر جایگزین.» 

اداره هوانوردی فدرال آمریکا (FAA) نیز دیروز یکشنبه ۱۱ اکتبر هشداری تا ۱۰ دسامبر صادر کرد و از شرکت‌های هواپیمایی آمریکایی خواست هنگام پرواز به عربستان یا عبور از حریم هوایی این کشور احتیاط کنند.  این نهاد تاکید کرد: «تهدیدات می‌توانند برای هواپیماها در همه ارتفاع‌ها، از جمله در مرحله عبور، ورود و خروج از فرودگاه، خطر بالقوه ایجاد کنند.»

وزارت امور خارجه آمریکا نیز از شهروندان خود خواست «حداکثر احتیاط» را در همه فرودگاه‌های اصلی عربستان رعایت کنند و اعلام کرد کارکنان دولت آمریکا برای استفاده از فرودگاه‌های ریاض، جده و دمام نیازمند مجوز خاص هستند. 

با آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران موج لغو پروازها به سرعت به شرکت‌های بین‌المللی رسید. بسیاری از ایرلاین‌های اروپایی، آمریکایی و آسیایی از همان روزهای آغاز جنگ، پروازهای خود به کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس را به حالت تعلیق درآوردند یا مسیرهای جدید خود به منطقه را متوقف کردند. اگرچه پس از توافق موقت صلح، بیشتر شرکت‌های بزرگ خلیج فارس عملیات خود را از سر گرفتند و حتی به ظرفیت پیش از جنگ بازگشتند اما با تشدید تنش‌ها در اکتبر و حملات به فرودگاه‌های عربستان، بار دیگر موج لغو پروازها آغاز شد و بسیاری از شرکت‌های خارجی مسیرهای خود به ریاض و دمام را تعلیق کردند. شرکت‌های سعودی نیز بیشترین ضربه را خوردند و در روزهای اوج بحران، مسوول حدود ۸۷ درصد از کل لغوهای خروجی فرودگاه ریاض بودند.

آنچه در آسمان منطقه می‌گذرد، فقط یک بحران امنیتی نیست؛ یک بحران اقتصادی تمام‌عیار است. انجمن بین‌المللی حمل‌ونقل هوایی (IATA) در گزارش ژوئن ۲۰۲۶ خود پیش‌بینی کرد شرکت‌های هواپیمایی خاورمیانه در سال ۲۰۲۶ به زیان خالص ۴.۳ میلیارد دلاری برسند، در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۵ سود ۷.۲ میلیارد دلاری بود. خاورمیانه تنها منطقه‌ای در جهان است که برای سال ۲۰۲۶ زیان‌ده پیش‌بینی شده است.

قیمت سوخت جت نیز در نتیجه تنش‌ها در تنگه هرمز تقریبا ۷۰ درصد افزایش یافت و هزینه‌های عملیاتی شرکت‌های هواپیمایی را به شدت بالا برد. در عربستان، سهم هوانوردی در تولید ناخالص داخلی به ۹۰.۶ میلیارد دلار می‌رسد و این کشور در فهرست ۱۰ بازار بزرگ هوانوردی جهان قرار دارد. این کشور تا سال ۲۰۳۰ هدف‌گذاری کرده ظرفیت مسافری خود را به ۳۳۰ میلیون نفر در سال برساند اما این اهداف با تداوم ناامنی آسمان در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته است.

ضربه به عربستان تنها بخشی از تصویر است. کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در طول جنگ ۴۰ روزه و پس از آن، خسارت‌های سنگینی را در حوزه هوانوردی متحمل شدند. بسته شدن مکرر آسمان، لغو هزاران پرواز و افزایش هزینه‌های عملیاتی، شرکت‌های هواپیمایی این منطقه را که ستون فقرات اتصال هوایی جهان هستند، در وضعیت دشواری قرار داده است. 

نکته قابل توجه این است که حتی برای خود آمریکایی‌ها نیز آسمان منطقه دیگر امن نیست. از همین‌روست که حتی در داخل آمریکا نیز صداهایی بلند شده که حضور نظامی واشنگتن در منطقه را عامل اصلی ناامنی می‌دانند. مارک کیمیت، دستیار پیشین وزیر امور خارجه و سرتیپ بازنشسته ارتش آمریکا در برنامه تلویزیونی الجزیره انگلیسی گفت آمریکا باید از منطقه خلیج فارس خارج شود و بگذارد کشورهای عربی خودشان درباره رابطه با ایران تصمیم بگیرند. سلطان برکات، استاد سیاست عمومی دانشگاه حمد بن خلیفه قطر نیز در همان برنامه گفت حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس نه برای محافظت از کشورهای عربی، بلکه برای تامین امنیت اسرائیل است.

یک تحلیل در بنیاد کارنگی نیز با عنوان «هر چه حضور آمریکا کمتر باشد، بهتر است» منتشر شد و استدلال کرد کشورهای خاورمیانه باید از خروج سریع‌تر آمریکا از منطقه استقبال کنند. آسمان منطقه امروز نه برای ایرانی امن است، نه برای عربستانی و نه برای مسافر خارجی که قصد عبور از این مسیر را دارد. از تحریم هوایی ایران تا زمین‌گیر شدن فرودگاه‌های عربستان در پی پاسخ‌های تلافی‌جویانه، زنجیره‌ای از تجاوز و تحریم، هوانوردی منطقه را به گروگان گرفته است. شرکت‌های هواپیمایی خارجی یکی‌یکی می‌روند، آژانس‌های بین‌المللی هشدارهای خود را تمدید می‌کنند و مسافران در فرودگاه‌های جایگزین سرگردان می‌شوند.

آنچه امروز در آسمان خاورمیانه می‌گذرد، نتیجه سیاست‌هایی است که امنیت پرواز را قربانی اهداف ژئوپلیتیکی کرده‌اند و همان‌طور که حتی کارشناسان آمریکایی می‌گویند، راه بازگشت امنیت به آسمان منطقه، پایان یافتن این مسیر است.